Sümerler kimdir ve yazıyı nasıl icat ettiler? Sümerler, MÖ 4. binyılın sonlarından itibaren Güney Mezopotamya'da, bugünkü Irak topraklarında Dicle ile Fırat arasındaki ovada şehir devletleri kuran bir halktır. Bilinen en eski yazı sistemlerinden biri olan çivi yazısı, yaklaşık MÖ 3300–3200 yıllarında Uruk şehrinde, tapınak ekonomisinin kayıtlarını tutmak amacıyla ortaya çıkmıştır. Bu yazıda Sümerlerin kökenini, yazının doğuşunu, Gılgamış Destanı'nı, ilk kanunları ve bıraktıkları kalıcı mirası ele alıyoruz.
Sümerler Kimdir?
Sümerler, Mezopotamya'nın en güneyinde, Basra Körfezi'ne yakın alüvyal ovalarda yaşamış bir halktır. "Sümer" adı aslında Akadca bir terimdir; Sümerler kendi ülkelerine "Kengir", kendilerine ise "kara başlılar" anlamına gelen bir ad veriyorlardı. Konuştukları Sümerce, bilinen hiçbir dil ailesine bağlanamayan bir "yalnız dil" olarak sınıflandırılır. Bölgeye ne zaman geldikleri tartışmalıdır. Kesin olan, sulama kanallarıyla verimli hâle getirilen bu ovada nüfusun hızla arttığı ve ilk şehirlerin burada doğduğudur.
Uruk ve Şehir Devletlerinin Doğuşu
Uruk, MÖ 4. binyılda dünyanın bilinen en büyük yerleşimlerinden biri hâline geldi; arkeologlar bu döneme şehrin adıyla "Uruk dönemi" der. Sümer dünyası tek bir devlet değil, su ve toprak yüzünden sık sık çatışan şehir devletlerinden oluşuyordu:
- Uruk: Yazının ve anıtsal mimarinin en eski örneklerinin bulunduğu şehir.
- Ur: Kraliyet mezarları ve büyük zigguratıyla tanınır.
- Lagaş: Sosyal reformlarıyla bilinen Urukagina'nın şehri.
- Nippur: Tanrı Enlil'in kutsal merkezi ve dinî açıdan en saygın şehir.
Yazı Neden ve Nasıl İcat Edildi?
Yazı, edebiyat ya da tarih kaydı için değil, ekonomik bir ihtiyaçtan doğdu. Tapınaklar tahıl, hayvan, bira ve iş gücü gibi büyük miktarda kaynağı yönetiyordu ve bunların hesabını akılda tutmak artık mümkün değildi. Uruk'taki Eanna tapınak alanında bulunan en eski tabletlerin büyük çoğunluğu bu yüzden hesap ve envanter kayıtlarıdır. Gelişim kabaca şu aşamalardan geçti:
- Kil jetonlar ve mühürlerle mal sayımı.
- Yumuşak kil tabletlere çizilen resim yazısı (piktogram) işaretleri.
- İşaretlerin kamış kalemle bastırılarak çivi biçimli çizgilere dönüşmesi.
- İşaretlerin hece ve ses değeri kazanmasıyla dilin gramerinin de yazılabilmesi.
Çivi Yazısının Yayılması ve Çözülmesi
Çivi yazısı adını, kamış kalemin kile bastırılmasıyla oluşan kama biçimli izlerden alır. Zamanla Akadca, Elamca, Hititçe ve Urartuca gibi çok farklı dilleri yazmak için de uyarlandı ve yaklaşık üç bin yıl boyunca Orta Doğu'nun ortak yazı kültürünü oluşturdu; bilinen son örnekler MS 1. yüzyıla tarihlenir. 19. yüzyılda İran'daki üç dilli Behistun (Bisutun) yazıtı çözüm için kilit rol oynadı. Henry Rawlinson, Edward Hincks ve Jules Oppert gibi araştırmacıların çalışmalarıyla Akadca okunabilir hâle geldi; Sümercenin ayrı bir dil olduğu ise daha sonra anlaşıldı.
Gılgamış Destanı: İlk Büyük Edebî Eser
Gılgamış, Sümer Kral Listesi'nde Uruk kralı olarak geçen ve muhtemelen MÖ 3. binyılın ilk yarısında yaşamış bir hükümdardır; ancak tarihselliği kesin olarak kanıtlanmış değildir. Onun hakkında önce Sümerce kısa şiirler yazıldı, ardından bu öyküler Akadca tek bir destanda birleştirildi. En iyi bilinen on iki tabletlik sürümün büyük bölümü Ninova'daki Asurbanipal Kütüphanesi'nin kalıntıları arasında bulunmuştur.
Destan, Gılgamış ile dostu Enkidu'nun maceralarını, Enkidu'nun ölümünü ve Gılgamış'ın ölümsüzlük arayışını anlatır. On birinci tablette tufandan kurtulan Utnapiştim'in hikâyesi yer alır. George Smith'in 1872'de bu anlatıyı tanıtması, Tevrat'taki Nuh tufanıyla benzerlikleri nedeniyle büyük yankı uyandırmıştı.
İlk Kanunlar: Urukagina'dan Ur-Nammu'ya
Hukuk alanındaki ilk adımlardan biri, MÖ 24. yüzyılda Lagaş hükümdarı Urukagina'nın reformlarıdır. Bu metinler bir kanun kitabı değildir; memurların ve rahiplerin halka uyguladığı haksız vergileri sınırlamayı amaçlayan düzenlemeleri anlatır. Günümüze ulaşan en eski kanun metni ise yaklaşık MÖ 2100 yıllarına tarihlenen Ur-Nammu Kanunları'dır. Ur III Hanedanı'nın kurucusu Ur-Nammu'ya (bazı uzmanlara göre oğlu Şulgi'ye) atfedilen metin, "eğer biri şunu yaparsa" kalıbıyla yazılmıştır ve bazı yaralanmalar için misilleme yerine gümüş cinsinden para cezası öngörür.
Sümer Tarihinin Önemli İsimleri
- Gılgamış: Uruk'un efsanevi kralı ve destanın kahramanı.
- Akadlı Sargon: Sümer şehirlerini fethederek ilk büyük imparatorluklardan birini kurdu.
- Enheduanna: Sargon'un kızı ve Ur'da baş rahibe; adı bilinen ilk yazarlardan biri kabul edilir.
- Ur-Nammu: Ur zigguratını inşa ettiren ve en eski kanunlarla anılan kral.
Sümerlerin Mezopotamya'ya ve İnsanlığa Katkıları
Akadlar, Babilliler ve Asurlular Sümer dinini, edebiyatını ve yönetim geleneğini devraldı:
- Yazı ve okul: Çivi yazısı ve kâtip yetiştiren "tablet evi" (edubba) okulları.
- Altmışlık sayı sistemi: Babillilerce geliştirilen bu sistem, bir saatin 60 dakika ve dairenin 360 derece olmasının kökenindedir.
- Mimari: Kerpiçten basamaklı tapınak kuleleri olan zigguratlar.
- Hukuk ve yönetim: Yazılı kanunlar, sözleşmeler ve standart ölçü birimleri.
Kısa Kronoloji
Tarihlerin tamamı yaklaşıktır:
- MÖ 4000–3100 – Uruk dönemi; ilk büyük şehirler
- MÖ 3300–3200 – Uruk'ta bilinen en eski yazılı tabletler
- MÖ 24. yüzyıl – Urukagina reformları ve Akadlı Sargon'un fetihleri
- MÖ 2112–2004 – Ur III Hanedanı ve Ur-Nammu Kanunları
- 1872 – George Smith'in Gılgamış tufan tabletini tanıtması
Az Bilinen Ayrıntılar
- Sümerce, MÖ 2. binyılın başlarında konuşma dili olmaktan çıktıktan sonra da yüzyıllarca din ve bilim dili olarak, Orta Çağ Avrupası'ndaki Latince gibi kullanıldı.
- Kâtip öğrencilerinin alıştırma tabletleri, yazım hataları ve öğretmen düzeltmeleriyle birlikte günümüze ulaşmıştır.
- Ur Kraliyet Mezarları 1920'li ve 1930'lu yıllarda Leonard Woolley tarafından kazılmış; "Ur Sancağı" adı verilen mozaikli kutu burada bulunmuştur.
- Sümer Kral Listesi, tufandan önceki krallara on binlerce yıllık hükümdarlık süreleri verir; tarihçiler bu nedenle listeyi dikkatle kullanır.
Sık Yapılan Yanlışlar
- "Hammurabi Kanunları ilk kanunlardır." Ur-Nammu Kanunları yaklaşık üç yüzyıl daha eskidir; Hammurabi ise Sümer değil Babil kralıdır.
- "Yazı yalnızca Sümerlerde doğdu." Mısır hiyeroglifleri de aşağı yukarı aynı dönemde ortaya çıktı; Çin'de ve Orta Amerika'da ise yazı bağımsız olarak icat edildi.
- "Gılgamış Destanı baştan sona Sümercedir." Bilinen bütünlüklü destan Akadcadır; Sümerce olanlar ayrı kısa şiirlerdir.
- "Sümercenin akrabası kesin olarak bilinir." Çeşitli iddialar ileri sürülmüştür, ancak ana akım dilbilim Sümerceyi akrabası bilinmeyen bir dil olarak kabul eder.
Sonuç
Sümerler, kentleşmenin, yazının ve yazılı hukukun ilk örneklerini veren bir medeniyet olarak insanlık tarihinde bir dönüm noktasıdır. Muhasebe ihtiyacından doğan çivi yazısı kısa sürede edebiyatı ve bilimi taşıyan bir araca dönüştü. Samuel Noah Kramer'in ünlü kitabının adıyla "Tarih Sümer'de başlar" denmesinin nedeni de budur. Saat ve açı birimlerinden kanun geleneğine kadar pek çok miras bu şehirlere uzanır.
İlgili Konular
- Antik Mısır ve Piramitler: Firavunlar, Giza Piramitleri ve Hiyeroglifin Çözülmesi
- Roma İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü: Cumhuriyetten Augustus'a, 395'ten 476'ya
- Hititler: Hattuşa, Kadeş Savaşı ve Antlaşması ile Bin Tanrılı Halkın Tarihi
- Göbeklitepe Nedir? Tarihin Sıfır Noktası Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey
Yazının ekonomik bir ihtiyaçtan doğması sizce insanlık tarihini nasıl şekillendirdi? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.