discussion Antik Mısır ve Piramitler: Firavunlar, Giza Piramitleri ve Hiyeroglifin Çözülmesi

[NasilNedirSeo]

Antik Mısır nedir ve piramitler neden yapıldı? Antik Mısır, yaklaşık MÖ 3100'de Yukarı ve Aşağı Mısır'ın birleşmesiyle kurulan ve Nil Nehri boyunca yaklaşık üç bin yıl varlığını sürdüren bir medeniyettir. Piramitler, firavunların öbür dünyaya geçişini güvenceye almak için inşa edilmiş anıtsal mezarlardır. Bu yazıda Eski, Orta ve Yeni Krallık dönemlerini, Giza piramitlerinin nasıl yapıldığını, hiyeroglif yazısını ve Rosetta Taşı'nın çözülmesini ele alıyoruz.

Nil'in Armağanı: Medeniyetin Doğuşu
Mısır'ın varlığı tamamen Nil'e bağlıydı. Her yıl yaz sonunda yükselen nehir, kıyılara verimli bir mil tabakası bırakır; tarım takvimi bu taşkına göre düzenlenirdi. Çölle çevrili bu dar vadi, dış saldırılara karşı doğal bir koruma da sağlıyordu. Geleneğe göre ülkeyi ilk kez birleştiren kral Menes'tir; arkeolojik buluntular ise bu dönemi Narmer adıyla ilişkilendirir ve iki ismin aynı kişi olup olmadığı tartışmalıdır.

Eski Krallık: Piramitler Çağı
Yaklaşık MÖ 2686–2181 yılları arasındaki Eski Krallık, güçlü bir merkezî devletin ve piramit yapımının altın çağıdır. Firavun Zoser için mimar İmhotep'in Sakkara'da yaptığı basamaklı piramit, taştan inşa edilmiş en eski anıtsal yapılardan biri kabul edilir. Firavun Snefru'nun Dahşur'daki "Eğri" ve "Kırmızı" piramitleri, düzgün yüzeyli gerçek piramide geçişin deneme aşamalarını gösterir. Bu birikim, oğlu Keops (Hufu) döneminde Giza'daki Büyük Piramit ile zirveye ulaştı.

Orta Krallık, Yeni Krallık ve Sonrası
Merkezî otoritenin zayıfladığı Birinci Ara Dönem'in ardından Orta Krallık (yaklaşık MÖ 2055–1650) ülkeyi yeniden birleştirdi; edebiyat ve sulama projeleri bu dönemde gelişti. İkinci Ara Dönem'de Kuzey Mısır, Asya kökenli Hiksosların denetimine girdi. Yeni Krallık (yaklaşık MÖ 1550–1069) ise Mısır'ın Suriye'den Nubya'ya uzanan bir imparatorluğa dönüştüğü dönemdir. Bu dönemde krallar piramit yerine Krallar Vadisi'ndeki kayaya oyulmuş mezarlara gömüldü. Sonraki yüzyıllarda Mısır sırasıyla Perslerin, Büyük İskender'in ve Ptolemaios hanedanının yönetimine girdi; MÖ 30'da VII. Kleopatra'nın ölümüyle Roma eyaleti oldu.

Firavunlar ve Öne Çıkan Hükümdarlar
"Firavun" kelimesi Mısırca "büyük ev" anlamına gelen ve önceleri sarayı ifade eden bir terimden gelir; krala bu adla hitap edilmesi Yeni Krallık döneminde yaygınlaştı. Firavun hem siyasi lider hem de tanrılarla insanlar arasında aracı sayılırdı.

• Keops (Hufu): Giza'daki Büyük Piramit'i yaptıran Eski Krallık firavunu.
• Hatşepsut: Firavun unvanıyla hüküm süren kadın hükümdar; Deyr el-Bahri'deki tapınağıyla tanınır.
• III. Tutmosis: Seferleriyle Mısır'ın sınırlarını en geniş hâline ulaştıran kral.
• Akhenaton: Güneş kursu Aton'u merkeze alan dinî dönüşümün ve Amarna başkentinin kurucusu.
• Tutankamon: Kısa saltanatına rağmen 1922'de Howard Carter'ın neredeyse sağlam bulduğu mezarıyla ünlüdür.
• II. Ramses: Yaklaşık 66 yıl hüküm süren, Kadeş Savaşı'nı yöneten ve Ebu Simbel'i yaptıran firavun.

Giza Piramitleri
Giza Platosu'ndaki üç büyük piramit, MÖ 26. yüzyıl civarında hüküm süren Keops, Kefren (Hafra) ve Mikerinos (Menkaure) adına yapılmıştır. Büyük Piramit'in özgün yüksekliği yaklaşık 146 metreydi; dış kaplama taşlarının sökülmesi ve tepe kısmının kaybolmasıyla bugün yaklaşık 138 metredir. Yapı, 14. yüzyılda İngiltere'deki Lincoln Katedrali yükselene kadar binlerce yıl boyunca insan yapımı en yüksek yapı olarak kaldı. Büyük Sfenks'in ise genellikle Kefren döneminde yapıldığı kabul edilir. Antik Dünyanın Yedi Harikası içinde günümüze ulaşan tek eser Büyük Piramit'tir.

Piramitler Nasıl İnşa Edildi?
Kesin yöntem hâlâ tartışılsa da arkeolojik bulgular genel tabloyu ortaya koymaktadır:

1. Malzeme: Gövde taşları büyük ölçüde yakındaki ocaklardan çıkarılan kireç taşıdır; ince kaplama taşı Tura'dan, iç odalardaki granit ise Asvan'dan getirilmiştir.
2. Taşıma: Bloklar Nil ve kanallar üzerinden teknelerle taşındı. 2013'te Kızıldeniz kıyısındaki Vadi el-Carf'ta bulunan "Merer'in Günlüğü" papirüsleri, Tura taşlarının Giza'ya gönderilişini kayda geçirir.
3. Kızaklar: Ağır yükler ahşap kızaklarla çekildi; Orta Krallık'tan bir mezar resmi, kızağın önündeki kuma su döküldüğünü gösterir. Islak kumun sürtünmeyi azalttığı deneylerle de doğrulanmıştır.
4. Rampalar: Blokların yükseğe nasıl çıkarıldığı en çok tartışılan konudur; düz, zikzak, sarmal ve iç rampa gibi farklı modeller önerilmektedir.
5. İş gücü: Giza'da ortaya çıkarılan işçi köyü ve işçi mezarları, yapımda düzenli beslenen ve örgütlü ekipler hâlinde çalışan Mısırlı işçilerin yer aldığını gösterir. İşçi sayısı için genellikle 20–30 bin civarında tahminler yapılır.

Hiyeroglif ve Rosetta Taşı
Hiyeroglif, Yunanca "kutsal oyma" anlamına gelir ve MÖ 4. binyılın sonlarından itibaren kullanılmıştır. İşaretlerin bir kısmı ses, bir kısmı kavram bildirir. Günlük işlerde daha hızlı yazılan hiyeratik, sonraları ise demotik yazı kullanıldı. Bilinen son hiyeroglif yazıtı MS 394'te Philae Tapınağı'na kazınmıştır; ardından yazıyı okuyabilen kimse kalmadı.

Rosetta Taşı 1799'da Napolyon'un Mısır seferi sırasında Reşit (Rosetta) yakınlarında bulundu. Üzerinde MÖ 196'da V. Ptolemaios adına çıkarılan bir rahipler kararnamesi hiyeroglif, demotik ve Eski Yunan yazısıyla yer alır. Taş 1801'de İngilizlerin eline geçti ve British Museum'a götürüldü. Thomas Young'ın ilk adımlarının ardından Jean-François Champollion, Kıpticeye hâkimiyetini ve kral adlarını çevreleyen kartuşları kullanarak 1822'de çözümü duyurdu.

Kısa Kronoloji
Tarihler yaklaşıktır:

• MÖ 3100 – Mısır'ın siyasi birliği
• MÖ 2686–2181 – Eski Krallık; Sakkara ve Giza piramitleri
• MÖ 2055–1650 – Orta Krallık
• MÖ 1550–1069 – Yeni Krallık
• MÖ 1274 – Kadeş Savaşı
• MÖ 30 – Mısır'ın Roma eyaleti olması
• 1799 – Rosetta Taşı'nın bulunması
• 1822 – Champollion'un hiyeroglifi çözmesi
• 1922 – Tutankamon'un mezarının bulunması

Az Bilinen Ayrıntılar

• VII. Kleopatra, zaman bakımından Büyük Piramit'in yapımına kıyasla Ay'a iniş tarihine daha yakındır.
• Merer'in Günlüğü, bilinen en eski yazılı papirüsler arasında yer alır.
• Ebu Simbel tapınakları, Asvan Barajı'nın suları altında kalmasın diye 1960'larda UNESCO öncülüğünde parçalara ayrılarak daha yükseğe taşındı.
• Hiyeroglif sağdan sola, soldan sağa ya da yukarıdan aşağı yazılabilir; okuma yönü, insan ve hayvan figürlerinin baktığı tarafa göre belirlenir.

Sık Yapılan Yanlışlar

• "Piramitleri köleler yaptı." Bulgular, işçilerin ücret karşılığı ya da dönemsel yükümlülükle çalışan, beslenen ve onurlu biçimde gömülen Mısırlılar olduğunu gösterir.
• "Bütün firavunlar piramitlere gömüldü." Yeni Krallık firavunları Krallar Vadisi'ndeki kaya mezarlarına gömüldü.
• "Kleopatra etnik olarak Mısırlıydı." Kleopatra, Makedon kökenli Ptolemaios hanedanındandı.
• "Sfenks'in burnunu Napolyon'un askerleri kırdı." Seferden onlarca yıl önce yapılmış 18. yüzyıl çizimlerinde de burun eksiktir; hasar daha eskidir.
• "Rosetta Taşı üç dillidir." Taşta iki dil (Mısırca ve Yunanca), üç yazı sistemi bulunur.

Sonuç
Antik Mısır; merkezî devlet örgütlenmesi, anıtsal mimarisi ve yazı geleneğiyle Akdeniz dünyasını derinden etkiledi. Piramitler yalnızca birer mezar değil, binlerce insanı örgütleyebilen bir devletin mühendislik ve yönetim kapasitesinin de kanıtıdır. Rosetta Taşı'nın çözülmesiyle bu medeniyet kendi metinleri üzerinden okunabilir hâle geldi ve bilimsel Mısırbilim doğdu.

İlgili Konular

• Hititler: Hattuşa, Kadeş Savaşı ve Antlaşması ile Bin Tanrılı Halkın Tarihi
• Sümerler ve Yazının İcadı: Çivi Yazısı, Uruk, Gılgamış Destanı ve İlk Kanunlar
• Çatalhöyük: Neolitik Çağın Ünlü Yerleşimi, Damdan Girilen Evleri ve Duvar Resimleri
• Göbeklitepe Nedir? Tarihin Sıfır Noktası Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey

Diğer dönemler için Tarih bölümüne, kültür ve bilim konuları için Genel Kültür bölümüne göz atabilirsiniz. Aklınıza takılanları Sizden Gelen Sorular bölümünde sorabilirsiniz.
Piramitlerin inşasıyla ilgili hangi yöntem sizce en ikna edicidir? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.

Kapak görseli: Ricardo Liberato · CC BY-SA 2.0 · Bağlantıyı görmek için Kayıt OlveyaGiriş yap​