Sakarya Meydan Muharebesi nedir? Sakarya Meydan Muharebesi, Kurtuluş Savaşı sırasında 23 Ağustos–13 Eylül 1921 tarihleri arasında Türk ordusu ile Ankara'ya doğru ilerleyen Yunan ordusu arasında Sakarya Nehri çevresinde yapılan ve 22 gün 22 gece süren büyük savunma savaşıdır. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın yönettiği muharebe, Yunan ordusunun geri çekilmesiyle sonuçlanmış ve Millî Mücadele'nin dönüm noktası olmuştur. Bu yazıda arka planı, Başkomutanlık Kanunu ile Tekalif-i Milliye Emirlerini, muharebenin seyrini, "sathı müdafaa" ilkesini ve sonuçlarını ele alıyoruz.
Arka Plan: İnönü'den Kütahya-Eskişehir'e
1921'in ilk aylarında düzenli ordu, I. ve II. İnönü Muharebelerinde Yunan ilerleyişini durdurmuştu. Ancak Yunan ordusu Temmuz 1921'de daha büyük bir kuvvetle yeniden taarruza geçti. 10–24 Temmuz arasındaki Kütahya-Eskişehir Muharebelerinde Türk ordusu yenildi; Afyonkarahisar, Kütahya ve Eskişehir kaybedildi. Ordunun imha edilmesini önlemek isteyen Mustafa Kemal Paşa, birliklerin Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesini onayladı. Bu karar zaman kazanmayı ve ikmal hatları uzayan Yunan ordusunu yıpratmayı amaçlıyordu. Ne var ki tehlikenin Ankara'ya yaklaşması Mecliste ve kamuoyunda büyük bir endişe yarattı; Meclisin Kayseri'ye taşınması bile tartışıldı.
Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921)
Bu bunalım ortamında Meclisteki bazı milletvekilleri, Mustafa Kemal Paşa'nın orduya bizzat komuta etmesini istedi. Mustafa Kemal, görevi ancak Meclisin bu alandaki yetkilerini kendisine devretmesi şartıyla kabul edebileceğini bildirdi. 5 Ağustos 1921'de kabul edilen Başkomutanlık Kanunu ile Meclis adına başkomutan olarak ordunun yönetimi ve ihtiyaçlarının karşılanması için geniş yetkiler kazandı. Kanun önce üç ay süreyle çıkarıldı, ardından birkaç kez uzatıldı ve 1922'de süresiz hâle getirildi.
Tekalif-i Milliye Emirleri
Başkomutan, kanunun verdiği yetkiye dayanarak 7–8 Ağustos 1921'de Tekalif-i Milliye (millî yükümlülükler) emirlerini yayımladı. Amaç, ordunun silah, cephane, giyecek, yiyecek ve taşıma ihtiyacını kısa sürede halkın katkısıyla karşılamaktı. Uygulamayı yürütmek için Tekalif-i Milliye komisyonları kuruldu.
- Her ailenin orduya bir kat çamaşır, bir çift çorap ve bir çift çarık vermesi.
- Tüccar ve halk elindeki gıda, giyim ve bazı ihtiyaç maddelerinin yüzde 40'ına, bedeli sonradan ödenmek üzere el konulması.
- Halkın elindeki silah ve cephanenin kısa bir süre içinde orduya teslim edilmesi.
- Taşıt araçlarının ve yük hayvanlarının ordunun nakliyesine katkı sağlaması.
Muharebenin Seyri: 22 Gün 22 Gece
Yunan taarruzu 23 Ağustos 1921'de başladı. Yunan komutanlığı Türk ordusunu güneyden kuşatarak Ankara yolunu açmayı hedefliyordu. Yaklaşık 100 kilometrelik geniş bir cephede yapılan çarpışmalarda Mangaltepe, Çaldağı ve Duatepe gibi tepeler defalarca el değiştirdi. Yunan kuvvetleri ilk günlerde ilerleme kaydetti ve Eylül başında kritik Çaldağı mevziini ele geçirdi, fakat Türk savunmasını çökertemedi. Kayıplar ve ikmal güçlükleri nedeniyle Yunan ordusunun taarruz gücü tükenince Türk ordusu 10 Eylül'de karşı taarruza geçti. Yunan ordusu 13 Eylül 1921'de Sakarya'nın batısına çekildi ve ardından Eskişehir-Afyonkarahisar hattına kadar geri gitti.
"Hattı Müdafaa Yoktur, Sathı Müdafaa Vardır"
Muharebenin en zor günlerinde bazı birliklerin mevzilerinden çekilmek zorunda kalması, savunmayı tek bir hatta kurmanın tehlikesini gösterdi. Mustafa Kemal Paşa'nın Nutuk'ta da aktardığı ilke şudur: "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh, bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz." Bu anlayışa göre mevziinden atılan bir birlik ilk durabildiği noktada yeniden cephe kurarak direnecek, yanındaki birliğin çekilmesi de diğerlerini geri çekilmeye zorlamayacaktı. Böylece savunma, kırılması kolay bir çizgi olmaktan çıkıp derinliğine bir alana yayıldı ve düşmanın yerel başarılarını genel bir yarmaya dönüştürmesi engellendi.
Muharebenin Önemli İsimleri
- Mustafa Kemal Paşa: Başkomutan; muharebeyi Polatlı yakınlarındaki Alagöz karargâhından yönetti.
- Fevzi Paşa (Çakmak): Genelkurmay Başkanı; harekâtın planlanması ve yürütülmesinde Başkomutanın en yakın yardımcısıydı.
- İsmet Paşa (İnönü): Batı Cephesi Komutanı.
- Anastasios Papulas: Anadolu'daki Yunan ordusunun başkomutanı.
Sakarya Zaferinin Sonuçları
- Yunan ordusunun Ankara'yı alarak Millî Mücadele'yi bitirme planı başarısız oldu; Yunan ordusu bundan sonra savunmaya geçti.
- TBMM, 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal Paşa'ya mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verdi.
- 13 Ekim 1921'de Sovyet Rusya'nın da katılımıyla Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan ile Kars Antlaşması imzalandı; doğu sınırı kesinleşti.
- 20 Ekim 1921'de Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı; Fransa güneydeki işgal bölgelerinden çekildi ve Ankara Hükûmetini muhatap alan ilk büyük İtilaf devleti oldu. Hatay sınır dışında kaldı.
- Sakarya, Büyük Taarruz için gerekli zamanı ve özgüveni sağladı.
Az Bilinen Ayrıntılar
- Mustafa Kemal Paşa, muharebeden kısa süre önce, Ağustos 1921'de cephe incelemesi sırasında attan düşerek kaburga kemiğini kırdı ve muharebeyi bu sakatlığa rağmen yönetti.
- Sakarya, çok sayıda subayın şehit düşmesi nedeniyle "subay muharebesi" olarak da anılır.
- Tekalif-i Milliye'de el konulan malların önemli bir kısmının bedelinin sonradan ödenmesi öngörülmüştü; emirler yalnızca bağışa değil, zorunlu bir ödünç sistemine de dayanıyordu.
- Muharebenin, 1683 Viyana Kuşatması'ndan beri süren geri çekilmenin durduğu yer olduğu sık dile getirilen bir değerlendirmedir.
- Mustafa Kemal, 1934'te Atatürk soyadını alıncaya kadar resmî belgelerde "Gazi Mustafa Kemal" olarak anıldı.
Doğru Bilinen Yanlışlar
- Yanlış: Gazi unvanı Cumhuriyet'in ilanından sonra verildi. Doğrusu: Mareşallik ve Gazi unvanı, 19 Eylül 1921'de TBMM tarafından verildi.
- Yanlış: Sakarya yalnızca bir savunma savaşıydı. Doğrusu: Muharebe büyük ölçüde savunmayla geçse de 10 Eylül'de başlayan Türk karşı taarruzuyla sonuçlandı.
- Yanlış: 1921 Ankara Antlaşması Musul meselesini çözdü. Doğrusu: 1921 antlaşması Fransa ile yapılıp güney sınırını düzenledi; Musul'u Irak'a bırakan, İngiltere ile 1926'da imzalanan başka bir Ankara Antlaşması'dır.
- Yanlış: Sakarya'dan sonra Yunan ordusu Anadolu'dan çıkarıldı. Doğrusu: Yunan ordusu Eskişehir-Afyonkarahisar hattında yeniden mevzilendi; Anadolu ancak Ağustos 1922'deki Büyük Taarruz'la kurtarıldı.
Kısa Kronoloji
- Ocak 1921 – I. İnönü Muharebesi.
- Mart–Nisan 1921 – II. İnönü Muharebesi.
- 10–24 Temmuz 1921 – Kütahya-Eskişehir Muharebeleri.
- 5 Ağustos 1921 – Başkomutanlık Kanunu kabul edildi.
- 7–8 Ağustos 1921 – Tekalif-i Milliye Emirleri yayımlandı.
- 23 Ağustos 1921 – Sakarya Meydan Muharebesi başladı.
- 13 Eylül 1921 – Yunan ordusu Sakarya'nın batısına çekildi.
- 19 Eylül 1921 – Mareşallik rütbesi ve Gazi unvanı verildi.
- 13 ve 20 Ekim 1921 – Kars ve Ankara antlaşmaları imzalandı.
Sonuç
Sakarya Meydan Muharebesi, Kurtuluş Savaşı'nda inisiyatifin Türk tarafına geçtiği dönüm noktasıdır. Askerî açıdan Yunan ordusunun taarruz gücünü kırmış, siyasi açıdan ise TBMM Hükûmetinin uluslararası alanda ciddiye alınmasını sağlamıştır. Kars ve Ankara antlaşmalarıyla doğu ve güney cepheleri kapanmış, ordu bütün gücünü batıya yöneltebilmiştir. Başkomutanlık Kanunu ve Tekalif-i Milliye uygulaması, halkın ve Meclisin topyekûn seferberliğini simgeler. Sathı müdafaa ilkesi ise vatan savunmasına bakışın özlü bir ifadesi olarak bugün de hatırlanmaktadır.
İlgili Konular
- Büyük Taarruz (1922): Kocatepe'den İzmir'e Başkomutanlık Meydan Muharebesi ve Mudanya
- Çanakkale Savaşı (1915): 18 Mart Deniz Zaferi, Kara Muharebeleri ve Sonuçları
- Lozan Barış Antlaşması (1923): Görüşmeler, Maddeleri, Sevr ile Farkları ve Önemi
- Kurtuluş Savaşı Kronolojisi: 19 Mayıs 1919'dan Cumhuriyet'in İlanına
Sakarya'da kazanılan zaferde sizce askerî stratejinin mi, yoksa Tekalif-i Milliye ile sağlanan halk seferberliğinin mi payı daha büyüktü? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.