Büyük Taarruz nedir? Büyük Taarruz, Türk ordusunun 26 Ağustos 1922'de Afyonkarahisar'ın güneybatısında başlattığı ve Yunan ordusunun Anadolu'dan çıkarılmasıyla sonuçlanan genel saldırı harekâtıdır. Harekâtın belirleyici aşaması 30 Ağustos 1922'de Dumlupınar yöresinde kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi'dir; Türk birlikleri 9 Eylül'de İzmir'e girmiş, silahlı çatışmalar 11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Ateşkesi ile sona ermiştir. Bu yazıda taarruzun hazırlığını, seyrini, önemli komutanları, Mudanya'yı ve sık yapılan yanlışları ele alıyoruz.
Sakarya'dan Sonra: Bir Yıllık Hazırlık
Sakarya Meydan Muharebesi'nin ardından Yunan ordusu Eskişehir'den Afyonkarahisar'a uzanan, iyi tahkim edilmiş bir hatta savunmaya geçti. Türk tarafı ise taarruz için gerekli insan gücüne, silaha, cephaneye ve yeterli süvari ile topçuya henüz sahip değildi. Kars ve Ankara antlaşmalarıyla doğu ve güney cephelerinin kapanması birliklerin batıya kaydırılmasına imkân verdi; Sovyet Rusya'dan da silah ve para yardımı sağlandı. Uzun bekleyiş Mecliste eleştirilere yol açtı. Mustafa Kemal Paşa ise ordu tam hazır olmadan harekete geçmeyi doğru bulmadı.
Gizlilik ve Baskın Hazırlığı
Taarruzun başarısı büyük ölçüde baskın etkisine bağlıydı.
- Birlikler gece yürüyüşleriyle yer değiştirdi, gündüzleri köylerde ve ağaçlık alanlarda gizlendi.
- Mustafa Kemal Paşa'nın cepheye gidişi saklandı; Ankara'da Çankaya'da bir çay ziyafeti verileceği haberi yayılarak dikkatler başka yöne çekildi.
- Cephe bölgesinin dışarıyla haberleşmesi sıkı biçimde kısıtlandı.
- Asıl yığınak Yunan savunmasının güney kesimine gizlice yapıldı.
26 Ağustos 1922: Kocatepe'den Taarruz
Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa ile birlikte taarruzu Kocatepe'den yönetti. 26 Ağustos sabahı Türk topçusunun ateşiyle başlayan harekâtta 1. Ordu, Yunan cephesinin güney kesimine yüklendi. Tınaztepe, Belentepe ve Kalecik Sivrisi gibi tahkimli mevziler çetin çarpışmalarla ele geçirildi. Aynı sırada 5. Süvari Kolordusu, Ahır Dağları'ndaki geçitlerden Yunan cephesinin gerisine sızarak haberleşme ve ikmal hatlarını tehdit etti. Yunan cephesi kısa sürede yarıldı ve 27 Ağustos'ta Afyonkarahisar geri alındı.
30 Ağustos 1922: Başkomutanlık Meydan Muharebesi
Cephesi yarılan Yunan ordusunun ana gücü, geri çekilmeye çalışırken Dumlupınar ile Aslıhanlar arasındaki bölgede kuşatıldı. 30 Ağustos 1922'de Mustafa Kemal Paşa'nın bizzat yönettiği muharebe, Yunan kuvvetlerinin büyük kısmının imhası ya da esir alınmasıyla sonuçlandı. Muharebe bu nedenle Başkomutanlık Meydan Muharebesi adını aldı ve 30 Ağustos, Zafer Bayramı olarak kutlanmaktadır. Kayıp rakamları kaynaktan kaynağa değişir; Türk tarafının kayıpları birkaç bin şehit ve yaklaşık on bin yaralı düzeyinde verilirken, esirler dahil Yunan kayıplarının çok daha yüksek olduğu kabul edilir.
İzmir'e Giriş ve Batı Anadolu'nun Kurtuluşu
Mustafa Kemal Paşa'nın 1 Eylül 1922'de verdiği "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emri, takibin yönünü ve hızını belirledi. Türk birlikleri geri çekilen Yunan ordusunu aralıksız izleyerek Uşak, Manisa ve diğer şehirleri kurtardı. 2 Eylül'de Uşak yakınlarında Yunan generali Trikupis esir alındı. 9 Eylül 1922'de Türk süvari birlikleri İzmir'e girdi; Mustafa Kemal Paşa ertesi gün şehre geldi. Bursa 11 Eylül'de kurtarıldı ve 18 Eylül'de Erdek ile Biga'nın geri alınmasıyla Batı Anadolu'daki harekât tamamlandı. İzmir'de 13 Eylül'de çıkan ve şehrin büyük bölümünü yok eden yangının sorumluluğu ise tarihçiler arasında tartışmalıdır.
Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922)
Zaferin ardından Türk kuvvetleri Boğazlar'a yöneldi ve Çanakkale yakınlarındaki tarafsız bölgede İngiliz birlikleriyle karşı karşıya gelindi. İngiltere'nin müttefikleri ve dominyonlarının çatışmaya destek vermemesi üzerine İtilaf devletleri ateşkes görüşmelerine razı oldu. 3 Ekim'de Mudanya'da başlayan görüşmelere TBMM adına İsmet Paşa, İngiltere, Fransa ve İtalya adına bu ülkelerin generalleri katıldı; Yunanistan ateşkese birkaç gün sonra katıldı.
- Edirne dahil Doğu Trakya, Meriç Nehri'ne kadar savaş yapılmadan TBMM'ye bırakılacak, Yunan birlikleri bölgeyi boşaltacaktı.
- İstanbul ve Boğazlar, barış antlaşmasına kadar İtilaf kuvvetlerinin denetiminde kalacaktı.
- Türk-Yunan savaşı fiilen sona erdi ve barış konferansının yolu açıldı.
Önemli Komutanlar
- Başkomutan Mustafa Kemal Paşa: taarruzun planlanmasını ve yönetimini üstlendi.
- Fevzi Paşa (Çakmak) ve İsmet Paşa (İnönü): Genelkurmay Başkanı ve Batı Cephesi Komutanı.
- Nurettin Paşa ve Yakup Şevki Paşa (Subaşı): 1. ve 2. Ordu komutanları.
- Fahrettin Paşa (Altay): 5. Süvari Kolordusu komutanı.
- Yunan tarafında Başkomutan General Hacıanestis ve esir düşen General Trikupis.
Büyük Taarruz'un Sonuçları
Büyük Taarruz ile Kurtuluş Savaşı'nın askerî safhası zaferle tamamlandı. Mudanya'yla Doğu Trakya çatışmasız geri alındı ve 19 Ekim 1922'de Refet Paşa TBMM temsilcisi olarak İstanbul'a geldi. İtilaf devletlerinin barış konferansına Ankara'yı da davet etmesi, 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla sonuçlanan sürecin ve Lozan görüşmelerinin başlangıcı oldu. Yunanistan'da ise yenilgi askerî bir ayaklanmaya ve Kral Konstantinos'un Eylül 1922'de tahttan çekilmesine yol açtı.
Az Bilinen Ayrıntılar
- Esir alınan General Trikupis'in, Yunan ordusunun başkomutanlığına atandığını Türk karargâhında öğrendiği aktarılır.
- General Hacıanestis, yenilginin ardından Atina'da kurulan olağanüstü mahkemede yargılanıp Kasım 1922'de idam edilen altı kişiden biriydi.
- Çanakkale'deki gerginlik İngiltere'de "Çanak Krizi" olarak anıldı ve Başbakan Lloyd George'un Ekim 1922'de iktidarı kaybetmesinde etkili oldu.
- Mudanya görüşmelerinin yapıldığı bina bugün Mudanya Mütareke Evi Müzesi olarak ziyaret edilebilmektedir.
- Kocatepe, Dumlupınar ve çevresindeki savaş alanları Başkomutan Tarihî Millî Parkı olarak koruma altındadır.
Sık Yapılan Yanlışlar
- Yanlış: Büyük Taarruz 30 Ağustos'ta başladı. Doğrusu: Taarruz 26 Ağustos 1922'de başladı; 30 Ağustos, Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nin kazanıldığı gündür.
- Yanlış: İzmir'in kurtuluşuyla Batı Anadolu'nun tamamı kurtuldu. Doğrusu: İzmir 9 Eylül'de kurtarıldı; Marmara kıyısındaki son Yunan birlikleri 18 Eylül 1922'de çıkarıldı.
- Yanlış: Mudanya bir barış antlaşmasıdır. Doğrusu: Mudanya bir ateşkestir; savaşı hukuken bitiren barış, 24 Temmuz 1923'te Lozan'da imzalandı.
- Yanlış: Mudanya yalnızca Türkiye ile Yunanistan arasında imzalandı. Doğrusu: Görüşmeler TBMM ile İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yürütüldü; Yunanistan sonradan katıldı.
Kısa Kronoloji
- 26 Ağustos 1922 – Büyük Taarruz Kocatepe'den başladı.
- 27 Ağustos 1922 – Afyonkarahisar kurtarıldı.
- 30 Ağustos 1922 – Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı.
- 1 Eylül 1922 – "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir" emri verildi.
- 9 Eylül 1922 – Türk ordusu İzmir'e girdi.
- 18 Eylül 1922 – Batı Anadolu'daki harekât tamamlandı.
- 11 Ekim 1922 – Mudanya Ateşkesi imzalandı.
Sonuç
Büyük Taarruz, Kurtuluş Savaşı'nı askerî olarak bitiren ve yeni Türk devletinin kuruluşunu mümkün kılan harekâttır. Uzun ve sabırlı bir hazırlık, gizlilik ve süvarinin cesur kullanımı sayesinde kısa sürede kesin sonuç alınmıştır. Zafer, Mudanya ile diplomasi masasına taşınmış ve Lozan'da tam bağımsızlığın tescil edilmesinin zeminini hazırlamıştır. Bu yüzden 30 Ağustos, yalnızca bir muharebenin değil, bütün Millî Mücadele'nin zafer günü olarak anılmaktadır.
İlgili Konular
- Lozan Barış Antlaşması (1923): Görüşmeler, Maddeleri, Sevr ile Farkları ve Önemi
- Sakarya Meydan Muharebesi (1921): Nedenleri, Seyri, Sathı Müdafaa İlkesi ve Sonuçları
- Atatürk İlke ve İnkılapları: Altı İlkenin Anlamı ve Başlıca İnkılapların Tarihleri
- Kurtuluş Savaşı Kronolojisi: 19 Mayıs 1919'dan Cumhuriyet'in İlanına
Büyük Taarruz'un bu kadar kısa sürede kesin sonuç vermesinde sizce en belirleyici etken gizlilik mi, yoksa bir yıllık hazırlık mı oldu? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.