Çanakkale Savaşı nedir? Çanakkale Savaşı, Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere ve Fransa'nın Çanakkale Boğazı'nı geçip İstanbul'u ele geçirmek amacıyla 1915'te başlattığı deniz ve kara harekâtına karşı Osmanlı Devleti'nin verdiği savunma mücadelesidir. 18 Mart 1915'teki deniz saldırısı başarısız olmuş, ardından Gelibolu Yarımadası'na yapılan çıkarmalar da aylarca süren çatışmalardan sonra sonuçsuz kalmış ve İtilaf kuvvetleri Ocak 1916'da yarımadayı tahliye etmiştir. Bu yazıda nedenleri, muharebeleri, Mustafa Kemal'in rolünü, kayıp tahminlerini ve sonuçları ele alıyoruz.
Çanakkale Cephesinin Açılma Nedenleri
Osmanlı Devleti, Ekim 1914'te donanmasının Karadeniz'deki Rus limanlarını bombalamasıyla fiilen İttifak Devletleri safında savaşa girdi. Boğazlar'ın kapanması, Rusya'nın müttefiklerinden deniz yoluyla yardım almasını engelledi. Bahriye Nazırı Winston Churchill başta olmak üzere bazı İngiliz devlet adamları, Boğaz'ın donanmayla geçilebileceğini savundu.
- İstanbul'u alarak Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmak.
- Boğazlar yoluyla Rusya'ya silah ve cephane ulaştırmak.
- Tarafsız Balkan devletlerini İtilaf safına çekmek.
18 Mart 1915 Deniz Harekâtı
Şubat 1915'ten itibaren Boğaz girişindeki tabyaları bombalayan İtilaf donanması, asıl büyük saldırıyı 18 Mart 1915'te İngiliz ve Fransız zırhlılarından oluşan güçlü bir filoyla yaptı. Ancak Nusret mayın gemisinin on gün kadar önce Erenköy Koyu'na, düşman gemilerinin manevra alanına döktüğü mayınlar saldırının seyrini değiştirdi. Fransız Bouvet ile İngiliz Irresistible ve Ocean zırhlıları battı, birkaç zırhlı da ağır hasar gördü. Bu kayıplar İtilaf komutanlığını kara harekâtına yöneltti.
25 Nisan 1915 Kara Çıkarmaları
General Ian Hamilton komutasındaki İtilaf kara kuvvetleri 25 Nisan 1915'te Gelibolu Yarımadası'na çıkarma yaptı. Osmanlı tarafında savunma, Mart sonunda kurulan ve Alman General Otto Liman von Sanders'in komutasına verilen 5. Ordu'ya bırakılmıştı.
- Seddülbahir: İngiliz 29. Tümeni yarımadanın güney ucuna çıktı ve ağır kayıplar verdi.
- Arıburnu: Avustralya ve Yeni Zelanda kolordusu (ANZAC) sarp bir araziye çıktı.
- Kumkale ve Saros: Fransızların Anadolu yakasına oyalama çıkarması ve Bolayır önlerindeki gösteriş harekâtıyla Türk kuvvetleri dağıtılmak istendi.
Arıburnu ve Conkbayırı: Mustafa Kemal'in Müdahalesi
25 Nisan sabahı Bigalı'da yedekte bulunan 19. Tümen'in komutanı Yarbay Mustafa Kemal, çıkarma haberini alınca inisiyatif kullanarak 57. Alay'ı Conkbayırı yönüne sevk etti. Bu karşı taarruz, Arıburnu'na çıkan birliklerin yarımadanın hâkim tepelerine ulaşmasını engelledi. Mustafa Kemal'in hatıralarında aktardığı "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözü bu anlara aittir. 57. Alay bu çatışmalarda çok ağır kayıplar verdi. Arıburnu da kısa sürede siperlerin birbirine birkaç metre yaklaştığı bir yıpratma savaşına dönüştü.
Ağustos Taarruzları ve Anafartalar
İtilaf kuvvetleri tıkanıklığı kırmak için 6 Ağustos 1915 gecesi Arıburnu'ndan Conkbayırı ve Kocaçimen tepelerine yönelik geniş bir taarruz başlattı; aynı sırada Suvla (Anafartalar) Koyu'na yeni birlikler çıkardı. Anafartalar Grubu Komutanlığına getirilen Mustafa Kemal karşı taarruzlarla saldırıları durdurdu.
- 9–10 Ağustos 1915: I. Anafartalar ve Conkbayırı karşı taarruzu; hâkim tepeler yeniden Türk kuvvetlerinin eline geçti.
- 10 Ağustos: Mustafa Kemal'in göğsüne isabet eden şarapnel parçası cebindeki saate çarptı ve onu ağır yaralanmaktan kurtardı.
- 21 Ağustos 1915: II. Anafartalar Muharebesi; İtilaf'ın son büyük saldırısı da sonuçsuz kaldı.
Tahliye: Sessiz Bir Geri Çekiliş
Ağustos'taki başarısızlık İngiltere'de harekâta duyulan güveni sarstı. Hamilton Ekim 1915'te görevden alındı; yerine gelen General Charles Monro tahliyeyi önerdi ve karar, Lord Kitchener'in yerinde incelemesinden sonra onaylandı. Bulgaristan'ın Ekim 1915'te İttifak Devletleri safında savaşa girmesi, Almanya'dan Türk tarafına ağır top ve cephane ulaşmasını kolaylaştırdı. Arıburnu ve Anafartalar 19–20 Aralık 1915'te, Seddülbahir ise 8–9 Ocak 1916 gecesi boşaltıldı. Aldatma tedbirleri sayesinde tahliye çok az kayıpla tamamlandı.
Önemli Komutanlar
- Mustafa Kemal: 19. Tümen ve Anafartalar Grubu komutanı; başarıları onu ülke çapında tanınan bir komutan yaptı ve 1 Haziran 1915'te albaylığa yükseltildi.
- Otto Liman von Sanders: savunmanın genel düzenini kuran 5. Ordu komutanı.
- Cevat Paşa (Çobanlı): 18 Mart'ta Boğaz savunmasını yöneten komutan.
- Ian Hamilton ve John de Robeck: İtilaf kara kuvvetlerinin ve 18 Mart saldırısını yöneten donanmanın komutanları.
Kayıplar ve Sonuçlar
Kayıplar kesin olarak bilinmez, rakamlar kaynağa göre değişir. Yaygın tahminlere göre iki tarafın toplam kaybı yarım milyonu aşar. Osmanlı kayıpları çoğunlukla 200–250 bin, İtilaf kayıpları da 250 bin dolayında verilir; Osmanlı şehitleri için yaklaşık 57 binden 86 binin üzerine uzanan farklı rakamlar öne sürülür.
- İstanbul ve Boğazlar işgalden korundu; Rusya'ya bu yoldan yardım ulaştırılamadı ve bunun Rusya'yı zayıflattığı sık dile getirilen bir değerlendirmedir.
- İngiltere'de siyasi sarsıntı yaşandı; Churchill Bahriye Nazırlığından ayrılmak zorunda kaldı.
- Mustafa Kemal'in kazandığı itibar, Millî Mücadele yıllarında büyük önem taşıdı.
- Avustralya ve Yeni Zelanda'da savaş ulusal kimliğin dönüm noktası sayıldı; 25 Nisan bu ülkelerde Anzak Günü olarak anılır.
Az Bilinen Ayrıntılar
- Avustralya'ya ait AE2 denizaltısı 25 Nisan'da Boğaz'ı geçip Marmara'ya girdi, ancak 30 Nisan'da Türk torpidobotu Sultanhisar tarafından batırıldı.
- 13 Mayıs 1915'te Türk muhribi Muavenet-i Milliye, İngiliz zırhlısı Goliath'ı torpidoyla batırdı.
- Mayıs sonunda Alman denizaltısı U-21, Triumph ve Majestic zırhlılarını batırdı; ardından büyük İngiliz savaş gemileri bölgeden büyük ölçüde çekildi.
- Mustafa Kemal'i şarapnelden koruyan parçalanmış cep saatini, hatıra olarak Liman von Sanders'e verdi.
Doğru Bilinen Yanlışlar
- Yanlış: Çanakkale Savaşı yalnızca 18 Mart'taki deniz savaşından ibarettir. Doğrusu: 18 Mart ilk büyük aşamadır; asıl uzun ve kanlı bölüm, 25 Nisan 1915'ten Ocak 1916'ya kadar süren kara muharebeleridir.
- Yanlış: İtilaf kuvvetleri yarımadadan savaşılarak sürüldü. Doğrusu: Taarruzları durdurulan İtilaf kuvvetleri, kendi kararlarıyla ve büyük ölçüde fark ettirmeden tahliye yaptı.
- Yanlış: Mustafa Kemal Çanakkale'deki en üst komutandı. Doğrusu: Genel komuta 5. Ordu komutanı Liman von Sanders'teydi; Mustafa Kemal tümen ve grup komutanı olarak kritik noktalarda belirleyici rol oynadı.
Kısa Kronoloji
- 8 Mart 1915 – Nusret mayın gemisi Erenköy Koyu'na mayın döktü.
- 18 Mart 1915 – Büyük deniz saldırısı püskürtüldü.
- 25 Nisan 1915 – Gelibolu Yarımadası'na çıkarmalar yapıldı.
- 6–10 Ağustos 1915 – Ağustos taarruzları, Suvla çıkarması ve Conkbayırı karşı taarruzu.
- 19–20 Aralık 1915 – Arıburnu ve Anafartalar tahliye edildi.
- 8–9 Ocak 1916 – Seddülbahir'in tahliyesiyle harekât sona erdi.
Sonuç
Çanakkale Savaşı, Birinci Dünya Savaşı'nın en kanlı cephelerinden biridir. Osmanlı Devleti'nin başkentini ve Boğazlar'ı koruması, Rusya'nın yalnız kalmasına katkıda bulunmuş ve İtilaf'ın stratejik hesaplarını boşa çıkarmıştır. Türk toplumu için Çanakkale, ağır bedellerle kazanılan bir savunma zaferi ve Millî Mücadele'nin önderini tanıtan bir dönüm noktasıdır. Gelibolu bugün, eski düşmanların birlikte andığı ortak bir hafıza mekânı olarak önemini korumaktadır.
İlgili Konular
- Sakarya Meydan Muharebesi (1921): Nedenleri, Seyri, Sathı Müdafaa İlkesi ve Sonuçları
- Atatürk İlke ve İnkılapları: Altı İlkenin Anlamı ve Başlıca İnkılapların Tarihleri
- Büyük Taarruz (1922): Kocatepe'den İzmir'e Başkomutanlık Meydan Muharebesi ve Mudanya
- Kurtuluş Savaşı Kronolojisi: 19 Mayıs 1919'dan Cumhuriyet'in İlanına
Çanakkale Savaşı'nın Birinci Dünya Savaşı'nın genel gidişatı üzerindeki en önemli etkisi sizce neydi? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.