Birinci Dünya Savaşı nedir? Birinci Dünya Savaşı, 28 Temmuz 1914 ile 11 Kasım 1918 arasında İtilaf Devletleri (başta İngiltere, Fransa, Rusya, sonra İtalya ve ABD) ile İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti ve Bulgaristan) arasında yapılan, dünyanın pek çok bölgesine yayılan savaştır. Savaş dört imparatorluğun yıkılmasıyla sonuçlanmış ve 20. yüzyılın siyasi haritasını yeniden çizmiştir. Bu yazıda savaşın nedenlerini, blokları, cepheleri, Osmanlı'nın durumunu, barış antlaşmalarını ve sonuçlarını bulacaksınız.
Uzun Vadeli Nedenler
- Milliyetçilik: Balkanlardaki bağımsızlık hareketleri, Pan-Slavizm ile Pan-Germenizm çatışması ve Fransa'nın 1871'de kaybettiği Alsace-Lorraine'i geri alma isteği.
- Emperyalizm: Sanayileşen devletlerin sömürge, hammadde ve pazar rekabeti; Almanya'nın geç gelen bir güç olarak pay istemesi.
- Silahlanma yarışı: Özellikle İngiltere ile Almanya arasındaki deniz rekabeti ve büyük kara ordularının kurulması.
- Bloklaşma: Karşılıklı ittifakların, yerel bir krizi kısa sürede genel bir savaşa dönüştürebilecek bir yapı oluşturması.
- Ardışık krizler: 1905 ve 1911 Fas bunalımları, 1908'de Avusturya'nın Bosna-Hersek'i ilhakı ve 1912–1913 Balkan Savaşları.
Bloklar: Üçlü İttifak ve Üçlü İtilaf
Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya 1882'de Üçlü İttifak'ı kurdu. Karşı tarafta Fransa ile Rusya 1890'larda anlaştı, İngiltere 1904'te Fransa ile, 1907'de Rusya ile uzlaşınca Üçlü İtilaf ortaya çıktı. Ancak İtalya savaş başladığında tarafsız kaldı ve 1915'te İtilaf tarafında savaşa girdi. Osmanlı Devleti 1914'te, Bulgaristan 1915'te Almanya'nın yanında yer aldı. Japonya Ağustos 1914'te, Romanya 1916'da, ABD ise 1917'de İtilaf safında savaşa katıldı.
Kısa Vadeli Neden: Saraybosna Suikastı
28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdı Arşidük Franz Ferdinand ve eşi Sophie, Saraybosna'da Bosnalı Sırp genç Gavrilo Princip tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan, Sırbistan'ı sorumlu tutarak ağır şartlar içeren bir ültimatom verdi ve 28 Temmuz 1914'te savaş ilan etti. Rusya'nın seferberliği üzerine Almanya 1 Ağustos'ta Rusya'ya, 3 Ağustos'ta Fransa'ya savaş ilan etti. Alman ordusunun Fransa'ya ulaşmak için tarafsız Belçika'ya girmesi üzerine İngiltere de 4 Ağustos'ta savaşa katıldı.
Savaşın Seyri ve Başlıca Cepheler
Batı Cephesi'nde Almanya'nın hızlı zafer planı Eylül 1914'teki Marne Muharebesi'nde durduruldu ve savaş, Belçika'dan İsviçre'ye uzanan siper hatlarında yıpratma savaşına dönüştü. 1916'daki Verdun ve Somme muharebeleri yüz binlerce kayba yol açtığı hâlde cepheyi önemli ölçüde değiştirmedi. Doğu Cephesi daha hareketliydi; Rusya ağır kayıplar verdi. Savaşta makineli tüfek, zehirli gaz, tank, uçak ve denizaltı gibi silahlar ilk kez ya da ilk kez bu ölçekte kullanıldı.
ABD'nin Savaşa Girişi ve Rusya'nın Çekilmesi
ABD başlangıçta tarafsızdı. 1915'te Lusitania yolcu gemisinin bir Alman denizaltısı tarafından batırılması kamuoyunu etkiledi. Almanya'nın 1917 başında sınırsız denizaltı savaşına dönmesi ve Meksika'ya ittifak teklif eden Zimmermann telgrafının ortaya çıkması üzerine ABD, 6 Nisan 1917'de Almanya'ya savaş ilan etti. Aynı yıl Rusya'da yaşanan devrimlerin ardından iktidara gelen Bolşevikler, 3 Mart 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi. Almanya'nın 1918 baharındaki son büyük taarruzu da başarısız oldu.
Osmanlı Devleti'nin Cepheleri
Osmanlı Devleti, 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzaladı. Yavuz ve Midilli adını alan Alman gemilerinin de katıldığı donanmanın Ekim 1914 sonunda Rusya'nın Karadeniz kıyılarını bombalamasıyla fiilen savaşa girdi.
- Kafkas Cephesi: Aralık 1914–Ocak 1915'teki Sarıkamış Harekâtı ağır kayıpla sonuçlandı (kayıp sayısı için kaynaklarda farklı tahminler vardır).
- Kanal Cephesi: Süveyş Kanalı'na yönelik 1915 ve 1916 harekâtları başarıya ulaşamadı.
- Çanakkale Cephesi: 18 Mart 1915'te İtilaf donanması geri püskürtüldü; kara harekâtı da Ocak 1916'da İtilaf kuvvetlerinin çekilmesiyle sona erdi.
- Irak Cephesi: İngiliz kuvvetleri Nisan 1916'da Kûtülammâre'de teslim oldu, ancak Bağdat Mart 1917'de kaybedildi.
- Hicaz-Yemen ve Suriye-Filistin cepheleri: 1916'da başlayan Arap isyanı ve İngiliz ilerleyişiyle bölge büyük ölçüde elden çıktı.
Ateşkesler ve Barış Antlaşmaları
Bulgaristan 29 Eylül 1918'de, Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918'de Mondros'ta, Avusturya-Macaristan 3 Kasım'da ve Almanya 11 Kasım 1918'de Compiègne'de ateşkes imzaladı. 1919'da toplanan Paris Barış Konferansı'nda yenilen devletlerle ayrı antlaşmalar yapıldı:
- Almanya ile Versay Antlaşması – 28 Haziran 1919
- Avusturya ile Saint-Germain Antlaşması – 10 Eylül 1919
- Bulgaristan ile Neuilly Antlaşması – 27 Kasım 1919
- Macaristan ile Trianon Antlaşması – 4 Haziran 1920
- Osmanlı Devleti ile Sevr Antlaşması – 10 Ağustos 1920 (yürürlüğe girmedi; yerini 24 Temmuz 1923'te Lozan Antlaşması aldı)
Birinci Dünya Savaşı'nın Sonuçları
Alman, Avusturya-Macaristan, Rus ve Osmanlı imparatorlukları yıkıldı; Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya ve Baltık ülkeleri gibi yeni devletler kuruldu. ABD Başkanı Wilson'ın 14 İlkesi'nden doğan fikirle 1920'de Milletler Cemiyeti çalışmaya başladı. Orta Doğu'da manda yönetimleri kuruldu. Savaşta, tahminlere göre yaklaşık 9–10 milyon asker hayatını kaybetti; sivillerle birlikte toplam kayıplar için çok farklı rakamlar verilir. Versay'ın Almanya'ya getirdiği ağır şartlar, tarihçilerin çoğuna göre İkinci Dünya Savaşı'na giden süreçte önemli bir etken oldu.
Az Bilinen Ayrıntılar
- İngiltere, Ağustos 1914'te Osmanlı'nın sipariş ettiği ve kısmen halktan toplanan bağışlarla ödenen Sultan Osman ve Reşadiye zırhlılarına el koydu.
- Aralık 1914'te Batı Cephesi'nin bazı kesimlerinde askerler kendiliğinden ateşkes yaparak Noel'i karşılıklı selamlaşarak geçirdi.
- Tanklar ilk kez 15 Eylül 1916'da Somme Muharebesi sırasında İngilizler tarafından kullanıldı.
- Savaşın sonuna denk gelen 1918 grip salgını, savaştakinden daha fazla insanın ölümüne yol açmış olabilir; tahminler on milyonlarla ifade edilir ve geniş bir aralıkta değişir.
- Savaşın yaşandığı dönemde ona "Büyük Savaş" deniyordu; "Birinci Dünya Savaşı" adı ancak ikinci bir dünya savaşının ardından yerleşti.
Sık Yapılan Yanlışlar
- Savaşın tek nedeni Saraybosna suikastı değildir; suikast, yıllardır biriken gerilimleri ateşleyen kıvılcımdır.
- İtalya, Üçlü İttifak'ın üyesi olduğu hâlde Almanya'nın yanında savaşmadı; 1915'te İtilaf tarafında savaşa girdi.
- ABD savaşın başından beri savaşmadı; Nisan 1917'de katıldı ve kendini resmî müttefik değil "ortak devlet" olarak tanımladı.
- Osmanlı Devleti tek bir cephede değil, aynı anda birçok cephede savaştı; Galiçya, Romanya ve Makedonya gibi yardımcı cephelere de asker gönderdi.
Kısa Kronoloji
- 28 Haziran 1914 – Saraybosna suikastı
- 28 Temmuz 1914 – Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a savaş ilanı
- Ekim 1914 – Osmanlı Devleti'nin savaşa girişi
- 18 Mart 1915 – Çanakkale Deniz Zaferi
- 6 Nisan 1917 – ABD'nin savaşa girmesi
- 3 Mart 1918 – Brest-Litovsk Antlaşması
- 30 Ekim 1918 – Mondros Ateşkesi
- 11 Kasım 1918 – Almanya ile ateşkes
- 28 Haziran 1919 – Versay Antlaşması
Sonuç
Birinci Dünya Savaşı, sanayi çağının imkânlarını bütünüyle savaşa yönelten ilk küresel çatışmaydı. Eski imparatorlukların yerini ulus devletlere bırakması, Orta Doğu'nun yeniden şekillenmesi ve çözülemeyen sorunların İkinci Dünya Savaşı'na zemin hazırlaması, savaşın etkisini onlarca yıl sürdürdü. Osmanlı Devleti'nin dağılması ve ardından gelen Millî Mücadele de Türkiye Cumhuriyeti'nin doğuşunu doğrudan bu savaşın sonuçlarına bağlar.
İlgili Konular
- İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye: Tarafsızlık Politikası, Adana Görüşmesi ve Varlık Vergisi
- Sanayi Devrimi: Neden İngiltere'de Başladı? Buhar Makinesi, Demiryolu ve Toplumsal Sonuçları
- Soğuk Savaş Nedir? (1947–1991) Nedenleri, Büyük Krizleri ve Türkiye'nin Konumu
- Fransız İhtilali Nedir? Nedenleri, Aşamaları ve Dünya Tarihine Etkileri (1789)
Birinci Dünya Savaşı sizce önlenebilir miydi, yoksa dönemin koşulları savaşı kaçınılmaz mı kıldı? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.