Soğuk Savaş nedir? Soğuk Savaş, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ABD önderliğindeki Batı bloku ile Sovyetler Birliği (SSCB) önderliğindeki Doğu bloku arasında yaklaşık 1947'den 1991'e kadar süren siyasi, ideolojik, askerî ve ekonomik rekabettir. İki süper güç birbiriyle doğrudan savaşmadı; mücadele silahlanma yarışı, ittifaklar, propaganda ve başka ülkelerde yaşanan vekâlet savaşları üzerinden yürütüldü. Bu yazıda nedenlerini, krizlerini, sona erişini ve Türkiye'nin yerini ele alıyoruz.
Arka Plan ve Nedenler
İkinci Dünya Savaşı'nda Nazi Almanyası'na karşı aynı safta yer alan ABD, İngiltere ve SSCB, savaş sonrası düzen konusunda derin görüş ayrılıklarına düştü. Kızıl Ordu'nun Doğu Avrupa'yı denetimine alması ve bu ülkelerde Moskova'ya bağlı yönetimlerin kurulması Batı'da kaygı yarattı. Winston Churchill'in Mart 1946'da ABD'nin Fulton kentindeki konuşmasında kullandığı "Demir Perde" benzetmesi, bölünmüş Avrupa'nın simgesi oldu.
- İdeolojik karşıtlık: çok partili demokrasi ve piyasa ekonomisine karşı tek parti yönetimi ve merkezî planlama.
- Güvenlik kaygıları: SSCB batı sınırında tampon bölge istiyor, ABD Sovyet nüfuzunun yayılmasından çekiniyordu.
- Nükleer rekabet: ABD'nin atom bombası tekeli, SSCB'nin 1949'daki ilk denemesiyle sona erdi ve silahlanma yarışı hızlandı.
Truman Doktrini, Marshall Planı ve İki İttifak
ABD Başkanı Harry S. Truman, 12 Mart 1947'de Kongre'de Yunanistan ve Türkiye'ye askerî ve ekonomik yardım yapılmasını istedi. Truman Doktrini olarak anılan bu politika, komünizmin yayılmasını önlemeyi amaçlayan "çevreleme" stratejisinin ilk somut adımıydı. Aynı yıl Dışişleri Bakanı George C. Marshall'ın açıkladığı Avrupa İmar Programı (Marshall Planı), 1948–1952 arasında Avrupa ekonomilerine yaklaşık 13 milyar dolarlık kaynak aktardı. Askerî alanda 4 Nisan 1949'da Washington'da 12 kurucu üyeli NATO kuruldu. Batı Almanya'nın Mayıs 1955'te NATO'ya katılmasının ardından SSCB ve Doğu Avrupa'daki müttefikleri 14 Mayıs 1955'te Varşova Paktı'nı oluşturdu.
Berlin Ablukası ve Berlin Duvarı
Dört işgal bölgesine ayrılan Almanya'da Berlin de dörde bölünmüştü ve şehir Sovyet bölgesinin içinde kalıyordu. Batılı güçlerin kendi bölgelerinde yeni Alman markını uygulamaya koyması üzerine SSCB, Haziran 1948'de Batı Berlin'in kara ve su yollarını kapattı. Batılılar hava köprüsüyle karşılık verdi; şehir yaklaşık on bir ay boyunca uçaklarla ikmal edildi ve abluka Mayıs 1949'da kaldırıldı. Doğu'dan Batı'ya kaçışları durdurmak isteyen Doğu Almanya ise 13 Ağustos 1961'de Berlin Duvarı'nı örmeye başladı. Duvar, 9 Kasım 1989'da sınır kapılarının açılmasıyla fiilen yıkıldı.
Türkiye'nin Konumu ve Kore Savaşı
Türkiye için Soğuk Savaş, Truman Doktrini'nden önce başladı. SSCB, Mart 1945'te 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nı yenilemeyeceğini bildirdi; ardından Boğazlar'da üs ve Kars-Ardahan bölgesi üzerinde talepler dile getirdi. Bu baskı Türkiye'yi Batı'ya yaklaştırdı. 25 Haziran 1950'de başlayan Kore Savaşı'na Türkiye, Tuğgeneral Tahsin Yazıcı komutasında yaklaşık 5 bin kişilik bir tugayla katıldı; Türk birlikleri Kasım 1950'deki Kunuri muharebelerinde ağır kayıplar verdi. Şehit sayısı kaynaklarda farklı verilmekle birlikte 700'ü aştığı kabul edilir. Savaş 27 Temmuz 1953'teki ateşkesle durdu.
- 1947: Truman Doktrini kapsamında ABD yardımı başladı.
- 1948: Türkiye Marshall Planı'na dahil oldu ve Avrupa İktisadi İşbirliği Örgütü'ne katıldı.
- 18 Şubat 1952: Türkiye, Yunanistan ile birlikte NATO'ya üye oldu.
Küba Füze Krizi (1962)
Dünyanın nükleer savaşa en çok yaklaştığı an olarak kabul edilen kriz, Ekim 1962'de ABD keşif uçaklarının Küba'da Sovyet füze rampaları tespit etmesiyle başladı. Başkan John F. Kennedy adaya deniz karantinası uyguladı. On üç gün süren gerginlik, SSCB lideri Nikita Kruşçev'in füzeleri sökmeyi kabul etmesiyle sona erdi. ABD buna karşılık Küba'yı işgal etmeme güvencesi verdi ve kamuoyuna açıklanmayan bir mutabakatla Türkiye ile İtalya'daki Jüpiter füzelerini kaldırmayı üstlendi. Türkiye'deki füzeler 1963'te söküldü.
Yumuşamadan SSCB'nin Dağılmasına
1960'ların sonundan itibaren taraflar "yumuşama" (détente) dönemine girdi: 1972'deki SALT I anlaşmaları stratejik silahlara ilk sınırları getirdi, 1975 Helsinki Nihai Senedi Avrupa'daki sınırların dokunulmazlığını kabul etti. SSCB'nin Aralık 1979'da Afganistan'a müdahalesi bu dönemi bitirdi. 1985'te iktidara gelen Mihail Gorbaçov'un açıklık (glasnost) ve yeniden yapılanma (perestroyka) politikaları ise beklenmedik sonuçlar doğurdu: 1989'da Doğu Avrupa'daki komünist yönetimler çöktü, Almanya 3 Ekim 1990'da birleşti, Varşova Paktı 1 Temmuz 1991'de feshedildi. Gorbaçov 25 Aralık 1991'de istifa etti ve SSCB ertesi gün resmen sona erdi.
Önemli İsimler
- Harry S. Truman: çevreleme politikasını başlatan ABD başkanı.
- Josef Stalin: 1953'teki ölümüne kadar Doğu Avrupa'da Sovyet denetimini kuran lider.
- John F. Kennedy ve Nikita Kruşçev: Küba Füze Krizi'nin iki tarafı.
- Ronald Reagan: Gorbaçov'la 1987 INF Antlaşması'nı imzalayan ABD başkanı.
- Mihail Gorbaçov: reformlarıyla sürecin barışçıl biçimde bitmesinde belirleyici olan son Sovyet lideri.
Az Bilinen Ayrıntılar
- "Soğuk savaş" ifadesini George Orwell 1945'te atom bombası üzerine yazdığı bir denemede kullanmıştı; terim 1947'de gazeteci Walter Lippmann'ın aynı adlı kitabıyla yaygınlaştı.
- Berlin hava köprüsünde çocuklara şeker atan pilotlar nedeniyle nakliye uçakları Berlinliler arasında "kuru üzüm bombardıman uçakları" diye anıldı.
- ABD'nin Missouri zırhlısı Nisan 1946'da, Washington'da vefat eden Büyükelçi Münir Ertegün'ün naaşını İstanbul'a getirdi; ziyaret, Sovyet baskısına karşı ABD desteğinin simgesi sayıldı.
- SSCB'nin 4 Ekim 1957'de ilk yapay uydu Sputnik'i fırlatması ABD'de şok etkisi yarattı; NASA 1958'de kuruldu.
Sık Yapılan Yanlışlar
- Yanlış: Berlin Duvarı iki Almanya arasındaki sınırdı. Doğrusu: Berlin tümüyle Doğu Almanya'nın içindeydi; duvar Batı Berlin'i çepeçevre kuşatıyordu.
- Yanlış: Marshall Planı yalnızca Batı'ya önerildi. Doğrusu: Yardım Doğu Avrupa'ya da açıktı; SSCB katılmayı reddetti ve başlangıçta ilgi gösteren Çekoslovakya dahil etki alanındaki ülkeleri geri çekti.
- Yanlış: SSCB, Berlin Duvarı'nın yıkıldığı gün dağıldı. Doğrusu: Duvar Kasım 1989'da açıldı; SSCB Aralık 1991'de sona erdi.
- Yanlış: 1963'te kurulan "kırmızı telefon" sesli bir telefondu. Doğrusu: Washington–Moskova acil iletişim hattı yazılı mesaj ileten bir teleks sistemiydi.
Kısa Kronoloji
- 1947 – Truman Doktrini ve Marshall Planı.
- 1949 – NATO kuruldu; SSCB ilk atom bombasını denedi.
- 1950–1953 – Kore Savaşı.
- 1952 – Türkiye NATO'ya katıldı.
- 1955 – Varşova Paktı kuruldu.
- 1961 – Berlin Duvarı inşa edildi.
- 1962 – Küba Füze Krizi.
- 1989 – Berlin Duvarı yıkıldı.
- 1991 – Varşova Paktı feshedildi, SSCB dağıldı.
Sonuç
Soğuk Savaş, yaklaşık yarım yüzyıl boyunca dünyayı iki kutuplu bir düzene oturttu; bilimden spora pek çok alanı biçimlendirdi. Süper güçler arasında doğrudan bir savaş yaşanmaması çoğunlukla nükleer caydırıcılıkla açıklanır, ancak Kore, Vietnam ve Afganistan gibi cephelerde milyonlarca insan hayatını kaybetti. Türkiye açısından bu dönem, NATO üyeliğiyle şekillenen ve bugün de dış politikanın temel eksenlerinden biri olan Batı ittifakıyla bağların kurulduğu evredir. Eski Sovyet coğrafyasındaki gerilimler, bu mirasın hâlâ canlı olduğunu gösterir.
İlgili Konular
- Coğrafi Keşifler: Nedenleri, Önemli Kâşifler, Sonuçları ve Osmanlı'ya Etkileri
- İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye: Tarafsızlık Politikası, Adana Görüşmesi ve Varlık Vergisi
- Rönesans ve Reform: Nedenleri, Önemli İsimleri, Martin Luther ve Sonuçları
- Fransız İhtilali Nedir? Nedenleri, Aşamaları ve Dünya Tarihine Etkileri (1789)
Soğuk Savaş'ın süper güçler arasında doğrudan bir savaşa dönüşmeden bitmesinde sizce en büyük pay ekonomik çöküşün mü, nükleer caydırıcılığın mı, yoksa liderlerin tercihlerinin mi? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.