Truva (Troya) nedir ve nerededir? Troya, Çanakkale'nin Tevfikiye köyü yakınındaki Hisarlık Tepesi'nde yer alan ve yaklaşık MÖ 3000'den Roma sonrası dönemlere kadar defalarca yeniden kurulan antik bir kenttir. Homeros'un İlyada destanında anlatılan Truva Savaşı'nın geçtiği yer olarak dünyaca ünlüdür ve üst üste binen dokuz ana katmandan oluşur. Bu yazıda Troya'nın katmanlarını, Schliemann kazılarını, Priamos Hazinesi tartışmasını, Truva Savaşı'nın tarihselliğini ve Truva Atı'nı ele alıyoruz.
Stratejik Bir Konum: Boğazın Kapısı
Troya, Çanakkale Boğazı'nın Ege'ye açılan ağzına yakın bir tepede kurulmuştur. Antik çağda kıyı çizgisi bugünkünden çok daha içerideydi ve kent, derin bir koyun kenarında bulunuyordu; bu koy zamanla nehirlerin taşıdığı alüvyonlarla doldu. Ege ile Karadeniz arasındaki deniz trafiğine ve Anadolu ile Balkanlar arasındaki kara yollarına hâkim olan bu konum, kentin zenginliğinin ve sık sık saldırıya uğramasının başlıca nedenidir.
Troya Katmanları: Troya I'den Troya IX'a
Arkeologlar höyükte dokuz ana yerleşim katmanı ve çok sayıda alt evre belirlemiştir. Tarihler yaklaşıktır ve kazı ekiplerine göre küçük farklar gösterir:
- Troya I (MÖ 2900–2550): Küçük, surlarla çevrili ilk yerleşim.
- Troya II (MÖ 2550–2250): Zengin bir Erken Tunç Çağı kenti; "Priamos Hazinesi" bu katmandan çıkmıştır.
- Troya III–V (MÖ 2250–1750): Daha mütevazı yerleşim evreleri.
- Troya VI (MÖ 1750–1300): Güçlü surları ve aşağı şehriyle Geç Tunç Çağı'nın parlak kenti.
- Troya VII (MÖ 1300–950): VIIa evresi bir yangınla sona erer ve Homeros'un Troyası için en güçlü adaylardandır.
- Troya VIII (MÖ 700–85): Yunanların İlion adını verdiği kent.
- Troya IX (MÖ 85 – MS 500 civarı): Roma döneminin İlium'u.
Kazıların Tarihi: Calvert'ten Schliemann'a
Hisarlık'ın Troya olabileceği Schliemann'dan önce de öne sürülmüştü. Çanakkale'de yaşayan ve tepenin bir bölümüne sahip olan Frank Calvert burada deneme kazıları yapmış ve Alman iş insanı Heinrich Schliemann'ı bu konuda ikna etmişti. Schliemann 1871'de büyük çaplı kazılara başladı ve 1890'daki ölümüne kadar aralıklarla çalıştı. Homeros'un kentini en alt katmanlarda aradığı için höyüğün ortasında açtığı büyük hendek, sonraki dönemlere ait pek çok yapıyı tahrip etti. Bu yöntem bugün arkeoloji tarihinde ağır biçimde eleştirilmektedir.
Priamos Hazinesi Tartışması
Schliemann 1873'te altın, gümüş ve bronz eserlerden oluşan bir buluntu topluluğu çıkardı ve bunu Homeros'taki Troya kralı Priamos'a ait sanarak "Priamos Hazinesi" adını verdi. Eserleri Osmanlı makamlarından gizleyerek yurt dışına çıkardı; Osmanlı Devleti'nin açtığı dava, tazminat ödemesiyle sonuçlandı. Hazine daha sonra Berlin'e bağışlandı, ancak 1945'te ortadan kayboldu. Eserlerin Moskova'daki Puşkin Müzesi'nde olduğu 1993'te resmen kabul edildi ve mülkiyet tartışması hâlâ sürmektedir. Daha sonraki çalışmalar, hazinenin Troya II'ye ait olduğunu ve Priamos'un yaşadığı varsayılan dönemden bin yıldan fazla eski olduğunu gösterdi.
Schliemann Sonrası Kazılar
- Wilhelm Dörpfeld (1893–1894): Katman düzenini netleştirdi ve Troya VI'yı Homeros'un kenti olarak önerdi.
- Carl Blegen (1932–1938): Troya VIIa'nın savaşla yıkıldığını savundu.
- Manfred Korfmann (1988–2005): Kalenin çevresinde geniş bir aşağı şehir bulunduğunu ortaya koydu; bu aşağı şehrin büyüklüğü ve önemi bazı araştırmacılarca tartışılmıştır.
- Rüstem Aslan (2013'ten itibaren): Türk ekip başkanlığında kazılar sürmektedir.
Homeros ve Truva Savaşı'nın Tarihselliği
İlyada ve Odysseia'nın genellikle MÖ 8. yüzyıl civarında yazıya geçirildiği kabul edilir; Homeros'un kimliği ve eserlerin tek bir şaire ait olup olmadığı ise tartışmalıdır. İlyada, on yıllık savaşın yalnızca son yılındaki birkaç haftayı, Akhilleus'un öfkesini ve Hektor'un cenaze törenini anlatır.
Savaşın gerçekliği konusunda kesin bir kanıt yoktur, ancak Hitit belgeleri önemli ipuçları sunar. Hitit metinlerindeki Wilusa adının Yunanca (W)ilios ile, Ahhiyawa adının da Homeros'un Akhaları ile ilişkili olduğu yaygın biçimde kabul edilir. II. Muvatalli ile Wilusa kralı Alaksandu arasında bir antlaşma bilinmektedir ve bir Hitit mektubu Wilusa yüzünden Ahhiyawa ile yaşanan bir anlaşmazlıktan söz eder. Pek çok uzman, destanın Geç Tunç Çağı'ndaki gerçek çatışmaların izlerini taşıyabileceğini, ancak ayrıntılarının edebî olduğunu düşünür.
Truva Atı
Efsaneye göre Akhalar, Odysseus'un aklıyla yapılan büyük bir tahta atın içine askerlerini gizleyip geri çekilmiş gibi yaptı; Troyalılar atı kente aldı ve gece çıkan askerler kapıları açtı. Bu hikâye İlyada'da yer almaz; kısaca Odysseia'da anılır, en ayrıntılı biçimde ise Romalı şair Vergilius'un Aeneis destanında anlatılır. Atın tarihsel bir gerçekliğe dayandığına dair arkeolojik bir kanıt yoktur. Bugün ören yerinin girişinde ziyaretçiler için yapılmış bir tahta at replikası, Çanakkale kent merkezinde ise 2004 yapımı "Troya" filminde kullanılan at bulunmaktadır.
Kısa Kronoloji
- MÖ 2900 civarı – Troya I'in kuruluşu
- MÖ 1180 civarı – Troya VIIa'nın yangınla sona ermesi
- MÖ 8. yüzyıl – Homeros destanlarının yazıya geçirilmesi
- 1871 – Schliemann'ın büyük kazılara başlaması
- 1873 – "Priamos Hazinesi"nin bulunması
- 1993 – Hazinenin Moskova'da olduğunun açıklanması
- 1998 – Troya'nın UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmesi
- 2018 – Troya Müzesi'nin açılması
Az Bilinen Ayrıntılar
- Herodotos'a göre Pers kralı Kserkses, MÖ 480'de Yunanistan seferine giderken İlion'a uğrayıp Athena'ya kurban sundurdu.
- Büyük İskender, MÖ 334'te Asya seferinin başında Troya'yı ziyaret etti.
- 1995'te Troya VIIb katmanında Luvi hiyeroglifli bronz bir mühür bulundu.
- Bizanslı tarihçi Kritovulos, Fatih Sultan Mehmed'in 1462'de Troya kalıntılarını ziyaret ettiğini aktarır.
- Antik Romalılar, soylarını Troyalı kahraman Aeneas'a dayandırıyordu.
Sık Yapılan Yanlışlar
- "Truva Atı İlyada'da anlatılır." İlyada Hektor'un cenazesiyle biter; at, Odysseia ve Aeneis'te geçer.
- "Priamos Hazinesi Kral Priamos'a aittir." Hazine, Troya II'ye ait ve Homeros'un anlattığı dönemden çok daha eskidir.
- "Troya'yı Schliemann tek başına keşfetti." Frank Calvert'in öncü rolü ve daha önceki öneriler göz ardı edilmemelidir.
- "Truva Savaşı kesin olarak kanıtlandı." Arkeoloji ve Hitit belgeleri bir çatışma ortamına işaret etse de Homeros'taki savaş bire bir kanıtlanmış değildir.
Sonuç
Troya, efsane ile arkeolojinin en verimli biçimde buluştuğu yerlerden biridir. Dokuz katmanı, Anadolu'nun beş bin yıllık bir kesitini sunar; Homeros'un destanları ise Batı edebiyatının temelini oluşturur. Schliemann'ın hatalarından bugünün bilimsel kazı yöntemlerine uzanan süreç, Troya'yı yalnızca bir antik kent değil, arkeoloji biliminin gelişiminin de simgesi hâline getirmiştir.
İlgili Konular
- Roma İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü: Cumhuriyetten Augustus'a, 395'ten 476'ya
- Çatalhöyük: Neolitik Çağın Ünlü Yerleşimi, Damdan Girilen Evleri ve Duvar Resimleri
- Sümerler ve Yazının İcadı: Çivi Yazısı, Uruk, Gılgamış Destanı ve İlk Kanunlar
- Göbeklitepe Nedir? Tarihin Sıfır Noktası Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey
Truva Savaşı sizce gerçek bir olaya mı dayanıyor, yoksa tamamen bir efsane mi? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.