Viyana Kuşatmaları nedir? Viyana Kuşatmaları, Osmanlı Devleti'nin Habsburg başkenti Viyana'yı 1529'da Kanuni Sultan Süleyman, 1683'te ise Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında kuşattığı iki büyük seferdir. Her iki kuşatma da başarısız oldu; özellikle 1683 bozgunu, Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki toprak kayıplarını başlatan ve 1699 Karlofça Antlaşması'na uzanan sürecin dönüm noktası sayılır. Bu yazıda iki kuşatmanın nedenlerini, seyrini, başlıca isimleri ve uzun vadeli sonuçlarını karşılaştırmalı olarak ele alıyoruz.
I. Viyana Kuşatması'nın Arka Planı
1526 Mohaç Muharebesi'nden sonra Macar tahtı için iki aday ortaya çıktı: Osmanlı'nın desteklediği Jan Zapolya ve Habsburg Arşidükü Ferdinand. Ferdinand'ın Budin'i ele geçirmesi üzerine Kanuni 1529'da yeniden sefere çıktı, Budin'i alarak Zapolya'yı tahta oturttu ve Ferdinand'ın merkezi Viyana üzerine yürüdü. Seferin amacının şehri kalıcı olarak fethetmek mi, yoksa Habsburg gücünü kırarak Macaristan'daki Osmanlı nüfuzunu güvenceye almak mı olduğu tarihçiler arasında tartışılır.
1529 Kuşatmasının Seyri
Kuşatma Eylül sonunda başladı ve Ekim ortasında, yaklaşık üç hafta sonra kaldırıldı. Başarısızlığın başlıca nedenleri şunlardır:
- Yaz boyunca süren yağmurlar nedeniyle ağır kuşatma toplarının büyük kısmı yolda bırakıldı.
- Sefer mevsimi çok geç başladığı için kış yaklaşırken ordu uzun süre bekleyemedi.
- Uzak menzil, ikmal hatlarını zorlaştırdı.
- Kont Niklas Salm komutasındaki savunma, surlarda açılan gediklerin ardından yapılan hücumları geri püskürttü.
İki Kuşatma Arasındaki Dönem
1529'dan sonra Osmanlı–Habsburg mücadelesi Macaristan toprakları üzerinde sürdü. 1541'de Budin Eyaleti kuruldu ve sınır, Batı Macaristan'daki kale hatları boyunca uzun süre istikrar kazandı. 1593–1606 Uzun Savaş, 1606 Zitvatorok Antlaşması ile sona erdi. 17. yüzyılın ortasında Köprülü sadrazamlar döneminde devlet yeniden toparlandı; 1663'te Uyvar alındı, 1672'de Lehistan'dan Podolya kazanıldı. Bu başarılar, Osmanlı yönetiminde yeni bir Viyana seferi için güven duygusunu artırdı.
II. Viyana Kuşatması'nın Nedenleri
Köprülü Mehmed Paşa'nın yanında yetişen ve onun damadı olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, 1676'da sadrazam oldu. 1683 seferine giden süreçte etkili olan gelişmeler şöyledir:
- Habsburglara karşı ayaklanan Macar lideri Thököly İmre'nin Osmanlı'dan destek istemesi.
- Habsburgların batıda Fransa ile uğraşmasının elverişli bir fırsat olarak görülmesi.
- Kara Mustafa Paşa'nın büyük bir zaferle konumunu güçlendirme isteği.
- Vasvar (1664) Antlaşması'nın süresinin dolmaya yaklaşması.
1683 Kuşatması ve Kahlenberg Savaşı
Osmanlı ordusu 14 Temmuz 1683'te Viyana önüne geldi. İmparator I. Leopold şehri terk etmişti; savunmayı Kont Ernst Rüdiger von Starhemberg yönetti. Kuşatma iki ay sürdü ve özellikle surların altına kazılan lağımlarla şehir zor duruma düşürüldü. Ancak Osmanlı ordusu belirleyici bir genel hücum yapmadan zaman kaybetti. 12 Eylül 1683'te Lehistan Kralı III. Jan Sobieski ile Lorraine Dükü Karl'ın komutasındaki imparatorluk ve Alman kuvvetleri, Kahlenberg tepelerinden inerek Osmanlı ordusuna saldırdı. Günün sonunda Osmanlı ordusu bozguna uğradı ve ordugâhını bırakarak çekildi. Ordu büyüklükleri tartışmalıdır; her iki taraf için de kaynaklarda birbirinden oldukça farklı tahminler bulunur.
Kara Mustafa Paşa'nın Sonu ve Kutsal İttifak
Bozgunun sorumlusu tutulan Kara Mustafa Paşa, padişah IV. Mehmed'in emriyle 25 Aralık 1683'te Belgrad'da idam edildi. 1684'te Papa XI. Innocentius'un öncülüğünde Avusturya, Lehistan ve Venedik arasında Kutsal İttifak kuruldu; Rusya da 1686'da bu cepheye katıldı. Osmanlı Devleti ilk kez birden fazla cephede aynı anda uzun süreli bir savaşa girmek zorunda kaldı. 1686'da Budin kaybedildi, 1687'de İkinci Mohaç yenilgisinin ardından IV. Mehmed tahttan indirildi. 1697'de Zenta'da Prens Eugen'e karşı alınan ağır yenilgi barışı kaçınılmaz kıldı.
Karlofça Antlaşması (1699)
26 Ocak 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın büyük çaplı toprak kaybını kabul ettiği ilk antlaşmadır:
- Temeşvar bölgesi hariç Macaristan ve Erdel Avusturya'ya bırakıldı.
- Podolya ve Ukrayna'daki bazı topraklar Lehistan'a geri verildi.
- Mora ve Dalmaçya kıyılarının bir bölümü Venedik'e geçti.
- Rusya ile ayrı bir ateşkes yapıldı; Azak'ın Rusya'da kalması 1700 İstanbul Antlaşması'yla kesinleşti.
Az Bilinen Ayrıntılar
- Viyana'daki Aziz Stefan Katedrali'nin büyük çanı Pummerin, ilk olarak 1711'de ele geçirilen Osmanlı toplarının metalinden döküldü.
- Papa XI. Innocentius, zaferin ardından Meryem'in Kutsal Adı bayramını 12 Eylül tarihiyle bütün Katolik Kilisesi'ne yaydı.
- 1683'te terk edilen Osmanlı çadırları, sancakları ve silahları bugün Viyana, Krakov ve Dresden gibi şehirlerin müzelerinde sergilenir.
- 1529 kuşatmasını savunan Niklas Salm, kuşatmada aldığı yaralar nedeniyle 1530'da öldü.
Sık Yapılan Yanlışlar
- Kruvasan, Viyana kuşatmasının hatırasıdır: Bu hikâyeyi destekleyen çağdaş bir kanıt yoktur; kruvasanın bugünkü biçimi 19. yüzyıl Fransa'sında ortaya çıkmıştır.
- Viyana'nın ilk kahvehanesi ganimet kahveyle açıldı: Bu anlatı büyük ölçüde sonradan süslenmiş bir efsanedir; kahve kuşatmadan önce de Avrupa'da biliniyordu.
- Bozgunun tek sebebi Kırım Hanı'nın ihanetidir: Han'ın tutumu eleştirilse de yenilgide komuta hataları, zaman kaybı ve ikmal sorunları da belirleyiciydi.
- Osmanlı 1683'ten hemen sonra çökmeye başladı: Devlet iki yüzyıldan uzun süre daha ayakta kaldı; birçok tarihçi klasik duraklama ve gerileme kalıbının fazla basitleştirici olduğunu vurgular.
Kısa Kronoloji
- 1529 – I. Viyana Kuşatması
- 1541 – Budin Eyaleti'nin kurulması
- 14 Temmuz 1683 – II. Viyana Kuşatması'nın başlaması
- 12 Eylül 1683 – Kahlenberg Savaşı
- 25 Aralık 1683 – Kara Mustafa Paşa'nın idamı
- 1684 – Kutsal İttifak'ın kurulması
- 1686 – Budin'in kaybı
- 1697 – Zenta yenilgisi
- 26 Ocak 1699 – Karlofça Antlaşması
Sonuç
Viyana Kuşatmaları, Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki genişlemesinin hem sınırını hem de dönüşümünü gösterir. 1529 kuşatması bu sınırın coğrafi ve lojistik olarak çizildiğini ortaya koyarken 1683 bozgunu, ardından gelen 16 yıllık savaşla birlikte Osmanlı'yı ilk kez kalıcı ve büyük toprak kayıplarına razı etti. Karlofça'dan sonra Osmanlı siyaseti fetihten savunmaya ve diplomasiye yöneldi; bu yön değişikliği 18. yüzyıl reform arayışlarının da başlangıcı oldu.
İlgili Konular
- Lale Devri (1718–1730): Damat İbrahim Paşa, Matbaa ve Patrona Halil İsyanı
- Mohaç Meydan Muharebesi (1526): Nedenleri, Savaşın Seyri ve Macaristan'ın Bölünmesi
- Tanzimat Fermanı (1839): Nedenleri, Maddeleri, Önemi ve Islahat Fermanı ile Farkı
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu: Osman Bey'den Beyliğe, Beylikten Cihan Devletine
- İstanbul'un Fethi (1453): Nedenleri, Hazırlıkları, Kuşatma Süreci ve Sonuçları
1683'te Viyana alınabilseydi sizce Osmanlı ve Avrupa tarihi nasıl değişirdi? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.