Polikistik over sendromu, kadınlarda hormonal dengeyi ve yumurtlama düzenini etkileyen yaygın bir endokrin sistem hastalığıdır. Kısaca PCOS olarak adlandırılır. Bu durumda yumurtalıklarda yumurtlama düzensizlikleri ve androjen adı verilen hormonların normalden yüksek olması gibi değişiklikler görülebilir.Hastalığın isminde polikistik kelimesi geçmesine rağmen her hastanın yumurtalıklarında kist bulunması gerekmez. Ultrason görüntüsünde küçük foliküllerin görülmesi tek başına PCOS tanısı koymak için yeterli değildir.
Polikistik over sendromu genellikle ergenlik döneminden itibaren fark edilebilir. Bazı kişilerde adet düzensizliği ön plandayken bazılarında cilt sorunları, tüylenme veya insülin direnci gibi belirtiler daha belirgin olabilir.
Belirtileri
PCOS belirtileri kişiden kişiye değişebilir. Bazı kadınlarda yalnızca adet düzensizliği görülürken bazılarında birden fazla hormonal belirti birlikte ortaya çıkabilir.
En sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:
- Adet düzensizliği: Adetlerin seyrekleşmesi, uzun aralıklarla gerçekleşmesi veya tamamen kesilmesi görülebilir.
- Aşırı tüylenme: Yüz, çene, göğüs ve karın bölgesinde kıllanma artabilir.
- Akne: Özellikle yüz, sırt ve göğüs bölgesinde sivilceler oluşabilir.
- Saç dökülmesi: Androjen hormonlarının etkisiyle saçlarda incelme görülebilir.
- İnsülin direnci: Vücudun insüline verdiği yanıt azalabilir.
- Yumurtlama düzensizliği: Yumurtlama her ay düzenli gerçekleşmeyebilir.
- Gebelikte güçlük: Yumurtlama sorunları bazı kişilerde gebelik elde etmeyi zorlaştırabilir.
Bu belirtilerin hepsinin aynı kişide bulunması gerekmez. Ayrıca benzer şikâyetler farklı hormonal hastalıklarda da görülebilir.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Polikistik over sendromunun kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Ancak genetik yatkınlık, insülin direnci ve hormonal değişikliklerin hastalığın gelişiminde etkili olduğu düşünülmektedir.
Başlıca risk faktörleri şunlardır:
- Genetik yatkınlık: Aile bireylerinde PCOS bulunması hastalık riskini artırabilir.
- İnsülin direnci: Vücudun insülini etkili kullanamaması hormon dengesini etkileyebilir.
- Androjen yüksekliği: Erkeklik hormonu olarak bilinen androjenlerin artması yumurtlama düzenini bozabilir.
- Metabolik değişiklikler: Kan şekeri ve yağ metabolizmasındaki sorunlar hastalıkla birlikte görülebilir.
- Ailede diyabet öyküsü: Özellikle tip 2 diyabet geçmişi bulunan ailelerde risk artabilir.
PCOS yalnızca kilo problemi yaşayan kadınlarda görülmez. Normal vücut ağırlığına sahip kişilerde de gelişebilir. Bu nedenle hastalığı yalnızca kilo üzerinden değerlendirmek doğru değildir.
Tanı ve Tedavi
Polikistik over sendromunun tanısı kadın hastalıkları ve doğum uzmanı veya endokrinoloji uzmanı tarafından değerlendirilir. Tanı koyarken adet düzeni, hormonal belirtiler, kan testleri ve gerekli durumlarda ultrason bulguları birlikte ele alınır.
Yetişkinlerde genellikle diğer nedenler dışlandıktan sonra üç temel özellik değerlendirilir: yumurtlama düzensizliği, androjen yüksekliği belirtileri veya kanıtı ve yumurtalıklarda polikistik görünüm. Bu özelliklerden ikisinin bulunması tanı için yeterli olabilir. Ergenlerde ise tanı ölçütleri daha dikkatli değerlendirilir ve ultrason tek başına kullanılmaz.
Tedavi kişinin şikâyetlerine ve gebelik planına göre belirlenir.
- Adet düzenleyici tedaviler: Uygun kişilerde hormonal ilaçlar kullanılabilir.
- İnsülin direncine yönelik tedavi: Gerekli durumlarda doktor ilaç tedavisi önerebilir.
- Yaşam alışkanlıkları: Dengeli beslenme, düzenli hareket ve yeterli uyku metabolik sağlığı destekler.
- Yumurtlama tedavileri: Gebelik isteyen kişilerde yumurtlamayı destekleyen özel tedaviler uygulanabilir.
PCOS uzun süreli takip gerektirebilir. Düzenli kontroller sayesinde adet düzensizlikleri, kan şekeri sorunları ve diğer olası komplikasyonlar izlenebilir. Erken tanı ve kişiye uygun tedavi, hastalığın etkilerini yönetmede önemli rol oynar.