Haçlı Seferleri nedir? Haçlı Seferleri, 1096'dan 13. yüzyılın sonlarına kadar Batı Avrupalı Hristiyanların Papalığın çağrısıyla, başta Kudüs ve Kutsal Topraklar olmak üzere Doğu Akdeniz'e düzenlediği askerî ve dinî seferlerdir. Geleneksel sayıma göre 1096–1272 arasında sekiz ya da dokuz büyük sefer yapılmış, Haçlıların bölgedeki son büyük kalesi Akka 1291'de düşmüştür. Bu yazıda seferlerin nedenlerini, başlıca aşamalarını, Selahaddin Eyyubi ile Hıttin Savaşı'nı, 1204'te İstanbul'un yağmalanmasını ve kalıcı sonuçlarını ele alıyoruz.
Arka Plan: 11. Yüzyılın Sonunda Doğu ve Batı
Malazgirt'ten (1071) sonra Türkler Anadolu'nun büyük bölümüne yayılmış, Suriye ve Filistin'de Selçuklularla Fatımîler arasında çetin bir rekabet başlamıştı. Bizans İmparatoru I. Aleksios Komnenos, 1095'te Piacenza Konsili'ne elçi göndererek Batı'dan askerî yardım istedi. Papa II. Urbanus, 27 Kasım 1095'te Clermont'ta yaptığı konuşmada Hristiyanları Doğu'daki dindaşlarına yardım etmeye ve Kudüs'ü almaya çağırdı. Konuşmanın elimizdeki farklı metinleri sonradan yazıldığı için tam içeriği bilinmemektedir.
Haçlı Seferlerinin Nedenleri
- Dinî nedenler: Kutsal yerleri ziyaret etme arzusu ve sefere katılanlara günahlarının bağışlanacağının vaat edilmesi.
- Papalığın hedefleri: 1054'te ayrılan Doğu ve Batı kiliseleri üzerinde Papa'nın otoritesini güçlendirme isteği.
- Toplumsal nedenler: Feodal düzende miras alamayan soyluların ve şövalyelerin yeni toprak arayışı, köylülerin yoksulluğu.
- Ekonomik nedenler: Venedik, Cenova ve Piza gibi İtalyan şehirlerinin Doğu Akdeniz ticaretine hâkim olma isteği.
- Siyasi ortam: Melikşah'ın ölümünden sonra Selçuklu dünyasının parçalanması, Haçlıların işini kolaylaştırdı.
Halk Haçlı Seferi ve I. Haçlı Seferi (1096–1099)
Asıl ordudan önce Keşiş Pierre'in (Pierre l'Ermite) peşine takılan disiplinsiz kalabalıklar yola çıktı. Bu gruplar Ren bölgesinde Yahudi topluluklarına karşı katliamlar yaptı ve Anadolu'ya geçtikten sonra 1096 sonbaharında İznik yakınlarında Türkiye Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan tarafından dağıtıldı. Soyluların yönettiği asıl ordu 1097'de İznik'i kuşattı; şehir Bizans'a teslim oldu. Aynı yıl Eskişehir (Dorylaion) yakınlarındaki savaştan sonra Kılıç Arslan çekilmek zorunda kaldı. Haçlılar 1098'de Urfa'da ilk Haçlı devletini kurdu ve uzun bir kuşatmadan sonra Antakya'yı aldı. 15 Temmuz 1099'da Kudüs ele geçirildi; şehirdeki Müslüman ve Yahudi halka büyük bir katliam uygulandı. Böylece Urfa, Antakya, Kudüs ve 1109'da Trablus merkezli Haçlı devletleri ortaya çıktı.
II. Haçlı Seferi (1147–1149)
İmadeddin Zengi'nin 1144'te Urfa'yı alması Avrupa'da büyük yankı uyandırdı. Bernard de Clairvaux'nun çağrısıyla Alman Kralı III. Konrad ve Fransa Kralı VII. Louis sefere çıktı. İki ordu da Anadolu'yu geçerken Türkiye Selçuklularına karşı ağır kayıplar verdi. 1148'de Şam kuşatması başarısızlıkla sonuçlandı; sefer hedefine ulaşamadı.
Selahaddin Eyyubi ve Hıttin Savaşı (1187)
Kürt kökenli Eyyubi ailesinden gelen Selahaddin, Nureddin Zengi'nin hizmetinde Mısır'a gönderildi. 1171'de Fatımî halifeliğine son vererek Mısır'da Abbasi halifesi adına hutbe okuttu; Nureddin'in 1174'teki ölümünden sonra Mısır ile Suriye'yi kendi yönetimi altında birleştirdi. 4 Temmuz 1187'de Taberiye Gölü yakınlarındaki Hıttin'de, susuzluktan bitkin düşen Haçlı ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Kudüs Kralı Guy de Lusignan esir alındı. Kudüs 2 Ekim 1187'de teslim oldu; Selahaddin, 1099'daki katliamın aksine şehir halkının fidye karşılığında ayrılmasına izin verdi.
III. ve IV. Haçlı Seferleri
III. Haçlı Seferi'nde (1189–1192) Alman İmparatoru Friedrich Barbarossa, 10 Haziran 1190'da Silifke yakınlarında Göksu (Salef) Irmağı'nda boğuldu. İngiltere Kralı Aslan Yürekli Richard ile Fransa Kralı II. Philippe 1191'de Akka'yı aldı. 1192'de imzalanan antlaşmayla kıyı şeridinin bir bölümü Haçlılarda kaldı, Kudüs Müslümanların elinde kalırken Hristiyan hacılara ziyaret izni tanındı.
IV. Haçlı Seferi (1202–1204) Mısır'a yönelmek üzere planlanmıştı. Ancak Venedik'e olan borçları ve Bizans tahtındaki taht kavgasına müdahale, Haçlıları önce 1202'de Hristiyan bir şehir olan Zara'ya, ardından İstanbul'a yöneltti. 13 Nisan 1204'te İstanbul ele geçirilerek günlerce yağmalandı ve şehirde 1261'e kadar sürecek bir Latin İmparatorluğu kuruldu.
Sonraki Seferler ve Haçlı Varlığının Sonu
- V. Haçlı Seferi (1217–1221): Mısır'daki Dimyat alındı, ancak sefer başarısız oldu ve şehir geri verildi.
- VI. Haçlı Seferi (1228–1229): İmparator II. Friedrich, Eyyubi Sultanı el-Kâmil ile yaptığı antlaşmayla Kudüs'ü savaşmadan aldı; şehir 1244'te yeniden kaybedildi.
- VII. Haçlı Seferi (1248–1254): Fransa Kralı IX. Louis, Mısır'da 1250'de esir düştü ve fidyeyle serbest kaldı.
- VIII. Haçlı Seferi (1270): IX. Louis Tunus'ta öldü.
- 1271–1272: İngiliz Prensi Edward'ın Akka'ya yaptığı sefer, kimi zaman IX. Haçlı Seferi olarak sayılır.
Kısa Kronoloji
- 1095 – Clermont Konsili ve Papa II. Urbanus'un çağrısı.
- 1099 – Kudüs Haçlıların eline geçer.
- 1187 – Hıttin Savaşı; Selahaddin Kudüs'ü alır.
- 1190 – Friedrich Barbarossa Göksu'da boğulur.
- 1204 – İstanbul Haçlılar tarafından yağmalanır.
- 1261 – Bizans İstanbul'u geri alır.
- 1291 – Akka'nın düşüşü.
Sonuçları
- Kudüs kalıcı olarak alınamadı; Haçlı devletleri yaklaşık iki yüzyıl sonra ortadan kalktı.
- 1204 yağması Bizans'ı ağır biçimde zayıflattı ve Doğu ile Batı kiliseleri arasındaki uçurumu derinleştirdi.
- Venedik ve Cenova başta olmak üzere İtalyan şehirleri Doğu Akdeniz ticaretinden büyük kazanç sağladı.
- Tapınak Şövalyeleri ve Hastaneciler gibi askerî tarikatlar kuruldu ve güçlendi.
- Müslüman dünyasında Zengiler, Eyyubiler ve Memluklar etrafında güçlü bir birlik oluştu.
Az Bilinen Ayrıntılar
- Çağdaş kaynaklar seferleri çoğunlukla "hac" ya da "yolculuk" olarak adlandırır; "Haçlı Seferi" terimi sonradan yaygınlaşmıştır.
- Hıttin'de Haçlıların savaşa taşıdığı ve Kutsal Haç'tan olduğuna inanılan kutsal emanet Müslümanların eline geçti.
- Venedik'teki San Marco Bazilikası'nın ünlü bronz atları, 1204'te İstanbul'dan götürülmüştür.
- II. Friedrich, Kudüs'ü aldığı sırada Papa tarafından aforoz edilmiş durumdaydı.
Doğru Bilinen Yanlışlar
- Haçlı Seferleri yalnızca Müslümanlara karşı yapıldı. 1204'te Hristiyan Bizans yağmalandı; Güney Fransa'daki Katharlara ve Baltık halklarına karşı da "haçlı seferi" adı verilen savaşlar düzenlendi.
- Sefer sayısı kesin olarak sekizdir. Numaralandırma sonradan yapılmış bir sınıflandırmadır; aradaki pek çok küçük sefer bu sayıya dahil edilmez.
- Çocuklar Haçlı Seferi gerçek bir çocuk ordusuydu. 1212'deki hareket büyük ölçüde gençler ve yoksullardan oluşan bir halk hareketiydi; ayrıntıları zamanla efsaneleşmiştir ve Kutsal Topraklara ulaşmamıştır.
- Doğu'nun bilimi Avrupa'ya esas olarak Haçlılar yoluyla geçti. Bu aktarımda Endülüs ve Sicilya'daki çeviri faaliyetleri çok daha belirleyici olmuştur.
Sonuç
Haçlı Seferleri, Orta Çağ'da Avrupa ile Yakın Doğu arasındaki ilişkileri iki yüzyıl boyunca savaş, ticaret ve diplomasi ekseninde yeniden biçimlendirdi. Kudüs'ü kalıcı olarak elde tutma hedefi başarısız olsa da seferler İtalyan şehirlerinin yükselişini hızlandırdı, Bizans'ı geri dönülmez biçimde zayıflattı ve Müslüman dünyasında yeni güç merkezlerinin doğmasına yol açtı.
İlgili Konular
- Moğol İmparatorluğu ve Cengiz Han: Temuçin'den Dünyanın En Büyük Kara İmparatorluğuna
- Malazgirt Meydan Muharebesi (26 Ağustos 1071): Nedenleri, Seyri ve Sonuçları
- Asya Hun Devleti ve Mete Han: Onlu Teşkilat, Çin Seddi ve Yıkılış Süreci
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu: Osman Bey'den Beyliğe, Beylikten Cihan Devletine
Haçlı Seferleri'nin asıl itici gücü sizce din miydi, yoksa siyasi ve ekonomik çıkarlar mı? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.