Göktürkler kimdir, Orhun Yazıtları nedir? Göktürkler, 552'de Bumin Kağan önderliğinde Avar (Juan-juan) egemenliğine son vererek kurulan ve "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk bozkır imparatorluğudur. Orhun Yazıtları ise II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde, 8. yüzyılın ilk yarısında dikilen ve Türkçenin bilinen en eski uzun metinlerini taşıyan taş anıtlardır. Yazıda devletin kuruluşundan yıkılışına, yazıtların içeriğinden 1893'teki çözümüne kadar temel bilgileri bulacaksınız.
Kuruluştan Önce: Altay'daki Aşina Boyu
Çin kaynaklarına göre Göktürk hanedanı Aşina soyundan geliyordu. 6. yüzyılın ilk yarısında Altay Dağları çevresinde yaşayan bu topluluk, Moğolistan'a hâkim olan Avarlara bağlıydı ve kaynaklarda demircilikle anılır. Bumin, Avarlara karşı harekete geçen Töles (Tiele) boylarını durdurduktan sonra Avar kağanından bir prenses istedi. İsteği aşağılayıcı bir dille reddedilince Çin'deki Batı Wei hanedanından bir prensesle evlenerek önemli bir ittifak kurdu.
Bumin Kağan ve Devletin Kuruluşu (552)
Bumin 552'de Avar kağanı Anagui'yi yenerek bağımsızlığını ilan etti ve İl Kağan unvanını aldı, ancak aynı yıl öldü. Devlet, bozkır geleneğine uygun olarak iki kanatlı biçimde örgütlendi: doğu kanadı ve merkez Bumin'in oğullarına, batı kanadı ise kardeşi İstemi Yabgu'ya bırakıldı. Bumin'in oğlu Mukan Kağan (553–572) döneminde Avar kalıntıları dağıtıldı, Kıtaylar ve Kırgızlar üzerinde hâkimiyet kuruldu, Kuzey Çin'deki Kuzey Qi ve Kuzey Zhou devletleri ise Göktürklere yüklü miktarda ipek göndermeye başladı.
İstemi Yabgu ve Batıya Açılım
- İstemi Yabgu, Sasani hükümdarı I. Hüsrev Anuşirvan ile ittifak yaparak 6. yüzyılın ortalarında (tarih kaynaklara göre 557–563 arasında değişir) Akhun (Eftalit) Devleti'ni yıktı.
- İpek ticaretinde Soğdlu tüccarların çıkarlarını koruyan Göktürkler, Sasanilerle anlaşamayınca Bizans'a yöneldi.
- 568'de Soğdlu Maniakh başkanlığındaki bir elçilik Bizans İmparatoru II. Justinos'a ulaştı; karşılığında Bizans elçisi Zemarkhos İstemi'nin ordugâhını ziyaret etti.
- Böylece Göktürkler, Çin'den Bizans'a uzanan İpek Yolu diplomasisinin merkezî aktörlerinden biri hâline geldi.
Bölünme ve Fetret Dönemi (630–682)
Taht kavgaları ve Çin'deki Sui hanedanının ayrılık tohumlayan politikası, devleti fiilen Doğu ve Batı olarak ikiye ayırdı; bu bölünme için genellikle 582 tarihi verilir. Tang hanedanı 630'da Doğu Göktürk kağanı İl (Illig) Kağan'ı esir alarak Doğu Göktürklerini egemenliği altına aldı; Batı Göktürkleri de 659'da Tang hâkimiyetine girdi. Türk tarih yazımında "Fetret Devri" diye anılan bu dönemde Türk beyleri Çin unvanları taşıdı ve Çin adına savaştı. 639'da Kür Şad ve arkadaşlarının Tang sarayına yönelik başarısız baskını, bağımsızlık arzusunun simgesi olarak hatırlanır.
II. Göktürk (Kutluk) Devleti
682'de Kutluk, etrafına topladığı küçük bir toplulukla Çin'e karşı ayaklandı ve İlteriş Kağan unvanıyla devleti yeniden kurdu. Çin kültürünü iyi tanıyan devlet adamı Tonyukuk onun başdanışmanı oldu. İlteriş'in ölümünden sonra kardeşi Kapgan Kağan (692–716) devleti genişletti, ancak sert yönetimi bağlı boyları huzursuz etti ve bir pusuda öldürüldü. İlteriş'in oğlu Kül Tigin, Kapgan'ın yakın çevresini tasfiye ederek ağabeyi Bilge'yi 716'da tahta çıkardı. Bilge Kağan (716–734), kardeşi Kül Tigin ve kayınpederi Tonyukuk'la birlikte devleti son kez güçlendirdi. Bilge Kağan'ın ölümünün ardından iç karışıklıklar başladı ve devlet 744–745'te Uygur, Basmıl ve Karluk ittifakı tarafından yıkıldı.
Orhun Yazıtları: Üç Büyük Anıt
- Tonyukuk Yazıtı: 720'li yıllarda dikildiği kabul edilir; Tonyukuk kendi hizmetlerini birinci ağızdan anlatır.
- Kül Tigin Yazıtı: 731'de ölen Kül Tigin için 732'de dikildi; Türkçe metin Bilge Kağan'ın ağzından yazılmıştır, bir yüzünde ise Tang imparatorunun gönderdiği Çince metin bulunur.
- Bilge Kağan Yazıtı: 734'te ölen Bilge Kağan için 735'te dikildi; metnin büyük bölümü Kül Tigin yazıtıyla ortaktır.
- Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını kaleme alan, Bilge Kağan'ın yeğeni Yollug Tigin'dir.
Yazıtlar Ne Anlatır?
Kül Tigin yazıtının doğu yüzü, "Üze kök tengri asra yagız yer kılıntukda" (Yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldığında) sözleriyle başlar ve evrenin yaratılışından Türk kağanlarının tarihine geçer. Yazıtlarda Türk milletinin Çin'e bağımlı kaldığı yılların acıları, Çin'in tatlı sözlerine ve ipeklerine kanmanın tehlikesi, Ötüken'de yurt tutmanın önemi, kağan ile millet arasındaki sorumluluk ilişkisi ve töreye bağlılık işlenir. Metindeki "Türk budun, ertin, ökün" ifadesi günümüz Türkçesine yaygın olarak "Ey Türk milleti, titre ve kendine dön" biçiminde aktarılır.
Thomsen ve Yazıların Çözülmesi (1893)
Orhun anıtları 1889'da Rus araştırmacı N. M. Yadrintsev tarafından bilim dünyasına duyuruldu. Ardından Fin ve Rus heyetleri, ikincisi Wilhelm Radloff önderliğinde, yazıtların kopyalarını yayımladı. Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen, bu kopyalar ve Çince metnin yardımıyla alfabeyi çözdüğünü 15 Aralık 1893'te Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi'nde açıkladı. İlk okuduğu kelimeler arasında "Tengri", "Kül Tigin" ve "Türk" vardı. Sağdan sola yazılan, sözcükleri iki nokta ile ayıran bu alfabenin harf sayısı kaynaklarda 38 ile 40 arasında verilir; kökeni ise hâlâ tartışmalıdır.
Kısa Kronoloji
- 552 – Bumin Kağan Avarları yener, Göktürk Devleti kurulur.
- 568 – Göktürk elçiliği Bizans sarayına ulaşır.
- 582 – Devlet fiilen Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılır.
- 630 – Doğu Göktürkleri Tang egemenliğine girer.
- 682 – İlteriş Kağan II. Göktürk Devleti'ni kurar.
- 716 – Bilge Kağan tahta çıkar.
- 732 – Kül Tigin Yazıtı dikilir.
- 735 – Bilge Kağan Yazıtı dikilir.
- 744–745 – Devlet, Uygur, Basmıl ve Karluk ittifakıyla yıkılır.
- 1893 – Vilhelm Thomsen yazıtları çözer.
Az Bilinen Ayrıntılar
- Tonyukuk Yazıtı Orhun vadisinde değil, Ulan Batur'un doğusunda, Bayn Tsokto mevkiinde bulunur.
- Bizans elçisi Zemarkhos'un Göktürk ülkesine yolculuğu, Bizanslı tarihçi Menandros Protektor'un eserinde ayrıntılı biçimde anlatılır.
- 1958'de Çekoslovak-Moğol ortak kazısında, Kül Tigin'e ait olduğu kabul edilen taş bir baş heykeli bulunmuştur.
- 2001'de Bilge Kağan külliyesinde yapılan Türk-Moğol ortak kazısında altın ve gümüş eşyalardan oluşan bir hazine gün ışığına çıkarılmıştır.
- Çin kaynaklarına göre Bilge Kağan 734'te bir devlet adamı tarafından zehirlenerek öldürülmüştür.
Doğru Bilinen Yanlışlar
- Göktürkler ilk Türk devletidir. Göktürkler "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk devlettir; ancak Türk tarih yazımı Asya Hunları gibi daha eski devletleri de Türk tarihi içinde değerlendirir.
- Yazıtları Thomsen buldu. Anıtları bilim dünyasına Yadrintsev duyurmuştur; Thomsen'in katkısı alfabeyi çözmektir.
- Orhun Yazıtları tek bir taştan oluşur. Üç büyük anıt ve çevrelerindeki başka küçük yazıtlardan oluşan bir anıt grubudur.
- Göktürk alfabesi İskandinav runlarıyla akrabadır. Görünüşteki benzerlik nedeniyle "runik" denmiştir, fakat iki yazı arasında bir köken bağı yoktur.
Sonuç
Göktürkler, Mançurya'dan Karadeniz'in kuzeyine uzanan bir coğrafyada "Türk" adını siyasi bir kimliğe dönüştürmüş, İpek Yolu diplomasisinde Çin, Sasani ve Bizans arasında belirleyici bir rol oynamıştır. Orhun Yazıtları ise bir hükümdarın milletine hesap verdiği, geçmişin hatalarından ders çıkarmayı öğütleyen eşsiz belgelerdir. Bu metinler hem Türk dilinin tarihî gelişimini hem de bozkır devlet anlayışını bugün doğrudan, Türklerin kendi sesinden okumamızı sağlar.
İlgili Konular
- Kavimler Göçü (375): Nedenleri, Germen Kavimleri ve Batı Roma'nın Çöküşü
- Asya Hun Devleti ve Mete Han: Onlu Teşkilat, Çin Seddi ve Yıkılış Süreci
- Büyük Selçuklu Devleti: Tuğrul Bey'den Melikşah'a Kuruluş, Yükseliş ve Dağılış
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu: Osman Bey'den Beyliğe, Beylikten Cihan Devletine
Orhun Yazıtlarındaki öğütlerden hangisi sizce bugün de geçerliliğini koruyor? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.