Asya Hun Devleti nedir? Asya Hun Devleti, MÖ 3. yüzyılın sonlarından MS 2. yüzyıla kadar Moğolistan ve çevresindeki bozkırlarda hüküm süren, Çin kaynaklarında Hiung-nu (Xiongnu) adıyla anılan güçlü bir bozkır imparatorluğudur. Devlet en parlak dönemini MÖ 209'da tahta çıkan Mete Han zamanında yaşamış ve uzun süre Çin'in en büyük rakibi olmuştur. Aşağıda Teoman'dan yıkılışa kadar siyasi tarihi, onlu teşkilatı, Çin ile ilişkileri ve sık tekrarlanan yanlışları bulacaksınız.
Kaynaklar ve Köken Tartışması
Asya Hunları hakkındaki bilgilerimizin büyük bölümü, Sima Qian'ın Shiji (Tarihçinin Kayıtları) adlı eseri ile daha sonra yazılan Han Shu gibi Çin kaynaklarına dayanır. Hunların kendi yazılı metinleri günümüze ulaşmadığı için bu bilgiler, rakip bir devletin gözünden aktarıldıkları unutulmadan okunmalıdır. Hunların etnik kimliği de hâlâ tartışmalıdır:
- Türk tarih yazımındaki yaygın görüşe göre yönetici kadro Türk kökenlidir ve Asya Hun Devleti bilinen ilk büyük Türk devletidir.
- Bazı araştırmacılar Moğol dilli ya da Yenisey dillerini konuşan toplulukların belirleyici olduğunu savunur.
- Pek çok modern tarihçiye göre Hunlar, farklı dil ve kökenden toplulukları bir araya getiren çok etnili bir konfederasyondu.
Teoman Dönemi ve Devletin Ortaya Çıkışı
Adı bilinen ilk Hun hükümdarı Teoman'dır (Çince Touman). Onun döneminde Hunlar; güneyde birliğini yeni tamamlamış Qin hanedanı, doğuda Doğu Hu (Tunghu) kabileleri ve batıda Yüeçiler arasında sıkışmıştı. Qin komutanı Meng Tian, MÖ 215 civarında Hunları Sarı Irmak kıvrımındaki Ordos bölgesinden çıkardı. Qin hanedanının MÖ 206'da yıkılması ise Hunlara yeniden toparlanma fırsatı verdi.
Mete Han'ın Tahta Çıkışı (MÖ 209)
Shiji'nin anlattığına göre Teoman, küçük oğlunu veliaht yapmak için büyük oğlu Mete'yi rehine olarak Yüeçilere göndermiş, ardından onlara saldırmıştı. Mete bir at ele geçirerek kaçmayı başarınca babası ona on bin atlılık bir birliğin komutasını verdi. Aynı kaynağa göre Mete, askerlerini ıslıklı okla gösterdiği her hedefe tereddütsüz ok atacak biçimde sert bir disiplinle eğitti ve sonunda bu birlikle babasını öldürerek MÖ 209'da tahta çıktı. Anlatının ayrıntıları bir Çin tarihçisine dayansa da Mete'nin babasını devirerek iktidara geldiği genel kabul görür. Hükümdarın unvanı Çin kaynaklarında Shanyu, Türkçe yayınlarda ise genellikle Tanhu olarak geçer.
Onlu Teşkilat Sistemi ve Devlet Yapısı
Mete Han'ın en kalıcı mirası, orduyu ve toplumu birlikte düzenleyen onlu teşkilattır:
- Savaşçılar onar, yüzer, biner ve on biner kişilik birliklere ayrılır, her birliğin başında sorumlu bir komutan bulunurdu.
- Ordunun omurgasını, hareket kabiliyeti yüksek atlı okçular oluştururdu.
- Ülke merkez, sol (doğu) ve sağ (batı) kanatlara ayrılarak yönetilirdi; Shiji, büyük atlı birliklere komuta eden yirmi dört büyük beyden söz eder.
- Benzer bir düzen, Göktürkler ve Moğollar gibi sonraki bozkır devletlerinde de görülür.
Mete Han Döneminin Büyük Seferleri
- Doğu Hu (Tunghu) kabile birliği ağır bir yenilgiye uğratılarak dağıtıldı.
- Yüeçiler yenildi; süren Hun baskısı sonunda MÖ 2. yüzyılda batıya göç etmek zorunda kaldılar.
- MÖ 200'de Han hanedanının kurucusu İmparator Gaozu (Liu Bang), Pai-teng (Baideng) yakınlarında yedi gün kuşatıldı; ardından Çin, Hunlarla barış yapmak zorunda kaldı.
- MÖ 176'da Han sarayına gönderilen mektupta Mete, Yüeçileri yendiğini ve Loulan, Wusun gibi toplulukları da içine alan yirmi altı devleti hâkimiyeti altına aldığını bildiriyordu.
Çin ile İlişkiler ve Çin Seddi Bağlantısı
Pai-teng'den sonra Han hanedanı heqin adı verilen bir barış politikası izledi: Hun hükümdarına Çin sarayından prensesler gelin gönderiliyor, her yıl ipek, şarap ve tahıl veriliyor, sınır pazarları açılıyordu. İmparator Wudi döneminde, MÖ 133'ten itibaren ise Çin saldırıya geçti ve on yıllarca süren savaşlar iki tarafı da yıprattı. Wudi'nin müttefik aramak için batıya gönderdiği elçi Zhang Qian'ın yolculuğu, İpek Yolu'nun gelişmesinde önemli bir dönüm noktası oldu.
Çin Seddi ile Hunlar arasındaki ilişki çoğu zaman basitleştirilir. Kuzey Çin devletleri, bozkır topluluklarına karşı daha önce ayrı ayrı surlar inşa etmişti. Shi Huangdi, MÖ 221'deki birleşmeden sonra bu surların bir kısmını birleştirip genişletti; amaç Hunlar başta olmak üzere kuzeydeki atlı topluluklara karşı bir savunma hattı kurmaktı. Bugün ziyaret edilen duvarların büyük bölümü ise çok daha sonra, Ming hanedanı (1368–1644) döneminde yapılmıştır.
İkiye Bölünme ve Yıkılış
Çin'in askerî baskısı, taht kavgaları ve bağlı toplulukların ayrılması Hun gücünü zayıflattı. MÖ 50'li yıllarda devlet, Ho-han-ye ile kardeşi Çi-çi arasında bölündü. Ho-han-ye Çin'in üstünlüğünü tanırken batıya çekilen Çi-çi, MÖ 36'da Talas yöresinde bir Çin ordusu tarafından öldürüldü. MS 48'de Hunlar bu kez Kuzey ve Güney Hunları olarak ayrıldı. Kuzey Hunları 1. yüzyılın sonlarında Çin ve Siyenpi saldırılarıyla dağıtıldı; Güney Hunları ise Çin'e bağlandı ve 216'da Cao Cao tarafından beş kola ayrıldı. Türk tarih yazımında bu tarih genellikle devletin sonu sayılır.
Kısa Kronoloji
- MÖ 209 – Mete, babası Teoman'ı devirerek tahta çıkar.
- MÖ 200 – Pai-teng kuşatması; ardından Han hanedanıyla barış yapılır.
- MÖ 174 – Mete Han ölür, yerine Ki-ok geçer.
- MÖ 133 – İmparator Wudi döneminde Çin ile büyük savaşlar başlar.
- MÖ 50'li yıllar – Ho-han-ye ile Çi-çi arasında bölünme yaşanır.
- MS 48 – Kuzey ve Güney Hunları olarak ikinci bölünme gerçekleşir.
- MS 216 – Güney Hunları Çin denetiminde beş kola ayrılır.
Az Bilinen Ayrıntılar
- Han kayıtlarında Hun hükümdarının tam unvanında geçen "chengli" kelimesi, araştırmacıların büyük çoğunluğunca Türkçedeki "Tengri" (Tanrı) kelimesiyle ilişkilendirilir.
- Shiji'ye göre Hunlar yılın belirli aylarında Lung-çeng (Longcheng) denilen yerde toplanarak atalarına, göğe, yere ve ruhlara kurban sunar, devlet işlerini görüşürdü.
- Moğolistan'daki Noin-Ula kurganlarında, Hun seçkinlerine ait mezarlarda ipek kumaşlar, keçe halılar ve Çin işi eşyalar bulunmuştur.
- Elçi Zhang Qian, batıya yaptığı yolculuk sırasında Hunların eline düşmüş ve yıllarca onların arasında yaşamak zorunda kalmıştır.
Sık Yapılan Yanlışlar
- Çin Seddi tamamen Hunlara karşı ve tek seferde yapıldı. Surların yapımı Hunlardan önce başlamış, yüzyıllarca sürmüştür; bugün görülen bölümlerin çoğu Ming dönemine aittir.
- Asya Hunlarının Türk olduğu kesindir. Bu görüş Türk tarih yazımında yaygındır; ancak uluslararası bilim dünyasında Hunların dili ve kökeni hâlâ tartışılmaktadır.
- Avrupa Hunları, Asya Hunlarının doğrudan devamıdır. İki topluluk arasında uzun bir zaman boşluğu vardır ve doğrudan bağlantı kesin olarak kanıtlanamamıştır.
- Mete Han ile Oğuz Kağan aynı kişidir. Bu bazı araştırmacıların ileri sürdüğü bir yorumdur; kanıtlanmış bir gerçek değildir.
Sonuç
Asya Hun Devleti, bozkırda dağınık yaşayan toplulukları tek bir siyasi çatı altında toplayan ilk büyük yapılardan biridir. Mete Han'ın onlu teşkilatı, merkez ve kanatlardan oluşan yönetim düzeni ve hükümdarlığın göksel bir kaynağa dayandırılması, Göktürklerden Moğollara kadar pek çok bozkır devletinde benzer biçimlerde karşımıza çıkar. Çin ile kurulan savaş ve barış dengesi ise İpek Yolu'nun doğuşundan Çin'in kuzey sınır politikasına kadar Asya tarihini derinden etkilemiştir.
İlgili Konular
- Göktürkler ve Orhun Yazıtları: Bumin Kağan'dan Bilge Kağan'a Türk Kağanlığı
- Moğol İmparatorluğu ve Cengiz Han: Temuçin'den Dünyanın En Büyük Kara İmparatorluğuna
- Kavimler Göçü (375): Nedenleri, Germen Kavimleri ve Batı Roma'nın Çöküşü
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu: Osman Bey'den Beyliğe, Beylikten Cihan Devletine
Asya Hunlarının kökeni hakkındaki farklı görüşlerden hangisi sizce daha ikna edici? Görüşlerinizi aşağıda paylaşın.